اصول و مبانی روزنامه نگاری در قرآن

اصول و مبانی روزنامه نگاری در قرآن



رسانه، نقش مهمی در انتقال اطلاعات و تجربیات دارد. در جهان امروز رسانه ها نه تنها ابزار مهمی در انتقال علم و دانش هستند و مسائل مربوط به جامعه را دراختیار مخاطبان می گذارند، بلکه در حوزه عمل اجتماعی و سیاسی نقش بسیار حساسی را ایفا می کنند و اصولا جنگ نرم و جنگ روانی در حوزه رسانه ها تعریف و تبیین می شود.

هرچند که در مقاله حاضر به مبانی و اصول روزنامه نگاری اشاره شده ولی محتوای آن می تواند در حوزه رسانه های دیگر نیز مورد توجه و عمل قرار گیرد. نویسنده دراین مطلب با مراجعه به آموزه های قرآنی بر آن است تا این مبانی و اصول را تبیین و توصیه نماید.

رسانه، ابزاری کارآمد با کارکردهای دوگانه

رسانه به عنوان ابزار اطلاع رسانی دارای کارکردهای دوگانه و متقابلی است. همان اندازه که می تواند موجب بصیرت، روشنگری، دانش، وحدت و رشد فردی و اجتماعی باشد، همان اندازه می تواند عامل تخدیر، جهالت، تفرقه و نابودی فکر و فرهنگ جامعه شود. پس قضاوت درباره رسانه بستگی به آن دارد که در اختیار چه کسی و با چه اهدافی مورد استفاده قرارمی گیرد. به این معنا که نمی توان به مقام ارزشگذاری، رسانه را خوب یا بد دانست؛ زیرا خوبی یا بدی رسانه بستگی به اموری دارد و داوری درباره آن می بایست در چارچوب ملاکهای مشخصی انجام گیرد.

همان اندازه که رسانه در طول تاریخ به عنوان عامل رشد و روشنگری و انتقال دانش و اطلاع رسانی از واقعیت ها و حقایق مطرح بوده است؛ به همان اندازه می تواند دشمن بشریت باشد و آسیب های جدی به فرد و جامعه انسانی وارد سازد.

نقش رسانه در جهان غرب به سبب معیارهای لیبرالی و سرمایه داری، نقش مثبتی نیست. از این رو به عنوان ابزاری در دست سرمایه داران و مستکبران عمل می کند. سرمایه داران با ابزار رسانه می کوشند تا بر اذهان و قلوب مردم حکومت کنند و با افکارسازی، افکارعمومی را تحت تأثیر خود قرار داده و به عنوان بردگان بلکه بندگان در اختیار بگیرند.

بنابراین، تحلیل و تبیین اصول رسانه ها مانند روزنامه نگاری بستگی تمام به مبانی هستی شناسی و انسان شناسی کسی دارد که به ارزیابی یا بهره برداری از رسانه می پردازد. از این رو اصول روزنامه نگاری در دو تفکر اصلی کفر و اسلام معنای دیگر می یابد؛ زیرا مبانی هستی شناختی و انسان شناختی کفر و اسلام، متفاوت، متضاد بلکه متقابل است. براین اساس نمی توان اصول رسانه یا روزنامه نگاری را تدوین کرد که دو حوزه کفر و اسلام را دربرمی گیرد.

دراینجا برای تبیین اصول رسانه و روزنامه نگاری براساس آموزه های وحیانی قرآن می بایست نخست در حوزه معرفت شناختی به ارائه مبانی هستی شناختی و انسان شناختی آن پرداخت.

مبانی هستی شناختی و انسان شناختی

از نظر آموزه های قرآنی، هستی دارای آفریدگار و پروردگاری فرزانه، دانا و تواناست. این بدان معناست که هستی در یک راه مشخص و هدف معینی سامان یافته و با پروردگاری خداوند این راه را می پیماید و خداوند فرزانه دانا با توانایی خود مدیریت هستی را به عهده داشته و در آن مسیر پیش می برد. پس می توان دراین چارچوب دست کم دو مبنا از مبانی هستی شناختی و انسان شناختی را شناسایی و ردگیری کرد.

۱- هدفمندی و حکمت در آفرینش: یعنی اینکه هیچ چیز در جهان بیهوده و بی هدف آفریده نشده است. پس همه چیز در جهان دراین راستا از سوی خداوند مدیریت و پروردگاری می شود و همه هستی در مسیر شدن های کمالی حرکت می کند و خداوند به عنوان رب العالمین جهان را به آن سو می برد و هدایت و رهبری می کند. هیچ چیز در جهان نیست که از این قاعده استثنا باشد و اگر چیزی یا موجودی به انحراف از این مسیر می رود بیرون از مشیت و اراده الهی نیست. پس چیز یا کسی نمی تواند از حکومت خداوندی و پروردگاری بیرون باشد و راهی بر خلاف هدف و فلسفه حکومت بپیماید. (سوره حمد؛ آل عمران، آیه ۸۳؛ المومنون، آیه ۱۱۵ و آیات دیگر)

۲- حرکت تکاملی انسان: انسان نیز به عنوان یکی از موجودات و آفریده های هستی در این چارچوب حرکت می کند و در راستای فلسفه و حکمت آفرینش گام برمی دارد. البته تفاوت ماهوی میان انسان با دیگر آفریده ها وجود دارد؛ زیرا انسان دارای اراده و اختیار است و همین اراده و اختیار به او حق انتخاب می دهد. پس انسان می تواند راهی را در پیش گیرد که در همان مسیر کمالی و فلسفه آفرینش باشد یا می توان گمراهی را درپیش گیرد و سقوط کند. البته جامعه انسانی خواسته و ناخواسته در مسیری گام برمی دارد که فلسفه آفرینش است و اگر مخالفت هایی از سوی برخی از انسان ها و یا جوامع صورت می گیرد در کلیت حرکت آفرینش تاثیر به سزایی نداشته و تنها به خود انسان آسیب وارد می کند و او را در موقعیت دوری از کمال الهی قرار می دهد و از تقرب باز می دارد (ذاریات، آیه ۵۶؛ انشقاق، آیه ۶؛ انسان، آیه ۳)

۳- عدالت و سنت های الهی: از نظر آموزه های وحیانی قرآن، هستی برای تحقق این هدف در چارچوب عدالت و محور آن شکل گرفته است. قانون عدالت، حاکم بر همه هستی است. البته غیراز عدالت، قوانین و سنت های دیگری وجود دارد که برکل هستی حکومت می کند و هیچ امری بیرون از دایره این قوانین و سنت های الهی نیست. قانون و سنت الهی عدالت، رجعت به سوی خداوند، کمال گرایی، نقص گریزی، سنت ابتلاء و امتحان از جمله این قوانین حاکم بر هستی و انسان است. (بقره، آیه ۱۵۶؛ عنکبوت، آیه ۲ و آیات دیگر)

راهبردها و سیاست های کلان

درچارچوب مبانی هستی شناختی و انسان شناختی بالا می توان گفت که راهبردها و سیاست های کلانی از سوی خداوند برهستی و انسان تعریف و تعیین شده است. هرکاری که انسان به عنوان آفریده ای دارای اراده و اختیار و انتخاب انجام می دهد می بایست دراین چارچوب و براساس این معیارها و ملاک سامان یابد. بنابراین، مسئله رسانه از جمله روزنامه نگاری نیز می بایست به عنوان یک فعل انسان کمال گرا و هدفمند در این چارچوب و براساس این معیارها و ملاک ها انجام گیرد.

معیارهای رسانه مثبت

دراینجا به مهم ترین محورهای اساسی آن به عنوان معیارهای رسانه مثبت و ارزشی اشاره می شود که می بایست در روزنامه نگاری نیز مدنظر قرارگیرد.

۱- عدالت محوری و عدالت خواهی: چنان که گفته شد، از مهمترین قوانین و سنت های الهی حاکم بر جهان عدالت است؛ زیرا درسایه عدالت است که حکمت و فلسفه آفرینش می تواند تحقق یابد و هرگونه انحراف و کژی و تجاوز و افراط و تفریط به معنای ظلم مردود دانسته شده است.

بر همین اساس، انسان مسلمان که دراندیشه کمال گرایی و دست یابی به هدف آفرینش، زندگی خود را سامان می دهد، همه زندگی اش دراین چارچوب تعریف می کند که قانونی است که عقل عملی نیز آن را تایید و امضا می کند. خداوند در آیات قرآن ظلم را به سبب آن که خروج از سنت و قانون کمالی عدالت است امری قبیح و مکروه معرفی می کند و هر موجودی را به سبب ظلم، موجودی خارج از سنت و قوانین حاکم بر هستی معرفی می کند. از نظر قرآن، ماموریت پیامبران این است که مردم را با عدالت حاکم بر هستی آشنا کرده و از آنان بخواهند که درچارچوب کتاب و قوانین حاکم بر هستی، زندگی خود را سامان دهند و عامل به عدالت باشند. (حدید، آیه ۲۵ و آیات دیگر) رسانه ای ارزشی است که درچارچوب این سنت و قانون الهی حاکم بر جهان و انسان حرکت کند و همواره درچارچوب عدالت و در راستای تحقق ارزش های عقلانی و وحیانی گام بردارد.

۲- ستم ستیزی و دفاع از مظلوم: از آن جایی که عدالت خواهی و حرکت بر مدار عدالت، به معنای گریز از ظلم و ستم است، انسان مومن و مسلمان عقل نهاد، انسانی ستم ستیز است و می کوشد تا دیگران را به عدالت بخواهند و از هرگونه ظلم و ستم باز دارد. از این رو همواره درکنار عدالت خواهان و علیه ظالمان است و در دفاع از مظلوم و رهایی او، از جهاد مالی، جانی و علمی کم نمی گذارد. رسانه ارزشی رسانه ای است که همواره درچارچوب ستم ستیزی و دفاع از مظلوم گام برمی دارد و می کوشد تا مردم را نسبت به مصادیق و مفاهیم ظلم آگاه کرده و آنان را در مسیر عدالت کلان هستی قرار دهد و دستگیر مظلومان و دشمنان ظالمان باشد. (حدید، آیه ۲۵) از نظر وحی بیان مصادیق عدالت و ظلم می تواند موجبات روشنگری بشر را فراهم آورد و او را در مسیر درست قراردهد. بسیاری از مصادیق ظلم برای توده های مردم ناشناخته است؛ زیرا توده های مردم تنها با برخی از مصادیق ظلم آشنایی دارند. در قرآن بیش از۱۲۰ مورد با عنوان مصادیق ظلم معرفی و بیان شده است.از مصادیق ظلم می توان به فکر و شرک (لقمان، آیه ۱۲)، آواره سازی مردم از سرزمین خود (حج، آیات ۳۹ و ۴۰)، اختلاف افکنی و تفرقه در میان مردم (بقره، آیه ۲۱۳)، اخلال گری و فتنه انگیزی در جامعه (توبه، آیه ۴۷)، بهره کشی از مردم (دخان ، آیات ۱۸ و ۱۹)، استکبار ورزی و استضعاف مردم (سبا، آیه ۳۱)، افراط در انتقام (حج، آیه ۶۰)، القاب زشت به مردم دادن (حجرات، آیه ۱۱)، بدعت گزاری درجامعه و سنت گذاری های زشت و نابهنجار (بقره، آیه۵۹؛ اعراف، آیه ۱۶۲)، رفتارهای ناشایست درحق دیگران (نساء، آیه ۱۴۸)، تبلیغات سوء (اعراف، آیات ۴۴ و ۴۵؛ هود، آیات ۱۸ و ۱۹)، تجاوز از حدود و قوانین و مقررات (بقره، آیات ۱۷۸، ۲۲۹، ۲۳۱؛ مائده آیه ۴۵)، تحریف حقایق (بقره، آیه ۵۹؛ اعراف، آیه ۱۶۲)، تحقیر مردم (هود، آیه ۳۱) توهین به مقدسات و تخریب اماکن مذهبی (بقره، آیه ۱۱۴)، تخلفات اقتصادی (هود، آیات ۸۴ و ۸۵ و ۹۴)، تخلف در حسابرسی (غافر، آیه ۱۷)، تفرقه افکنی (توبه، آیات ۱۰۷ و ۱۰۹) روابط نامشروع (یوسف، آیه ۲۳)، سازشکاری با دشمنان (بقره، آیه ۱۴۵)، غصب اموال دیگران (نساء، آیات ۲۹ و ۳۰)، فسادگری (یونس، آیات ۳۹ و ۴۰)، فسق و فجور (اعراف، آیات ۱۶۳ و ۱۶۵)، قضاوت باطل (مائده، آیه ۴۵)، کتمان حق (بقره، آیه ۱۴۰)، کم فروشی (هود، آیات ۸۴ و ۹۴)، مجادله (انعام، آیه ۶۸)، مغالطه (همان) و مانند آن اشاره کرد. که بیشتر آنها موارد و مصادیقی است که در روزنامه نگاری و رسانه می بایست مورد توجه قرار گیرد وگرنه مصادیق ظلم بسیار است که در آیات قرآن بیش از ۱۲۰ مورد بیان شده است.

  1. استکبارستیزی و دفاع از مستضعف: از آن جایی که استکبار یکی از بارزترین مصادیق ظلم در جامعه است که آثار آن انسان های بسیاری را تحت تأثیر قرار می دهد و از دسترسی به حقایق باز می دارد، لذا در آموزه های قرآنی بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. خداوند از مؤمنان می خواهد در همه جا و به هر شکل ممکن علیه مستکبران باشند و در کنار مستضعفان با مال و جان و زبان به دفاع برخیزند. از این رو به مسلمانان اعتراض می کند که چرا برای رهایی مستضعفان دست به سلاح نمی برند و علیه مستکبران به جنگ نمی پردازند و آنان را نیست و نابود نمی کنند. قرآن عدالت خواهی مسلمانان را جهانی می داند بطوری که یک مسلمان می کوشد تا در هر جا و در هر شکلی ظلمی را دید نابود سازد و کاری به مذهب و رنگ و دین و نژاد و ملت مستضعفان ندارد و هر جایی که مستضعفی بود برای دفاع از او به جنگ می پردازد و در این راه شهادت را افتخار می داند. (نساء، آیه ۷۵)
  2. اخلاق محوری: از مهمترین راهبردها و سیاست های یک مسلمان آن است که همه زندگی اش را در چارچوب اخلاق سامان دهد؛ زیرا پیامبر(ص) مأموریت خود را اتمام مکارم و محاسن اخلاقی می داند (بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۱۰) و خداوند او را به خلق عظیم می ستاید (قلم، آیه ۴) از این روست که او اسوه حسنه (احزاب، آیه ۲۱) مردمان شده است. اصولا اسلام جز مجموعه ای عقاید و اصول اخلاقی نیست؛ زیرا بر آن است تا انسانی متخلق به اخلاق الله بسازد و انسانی که خداوند همه اسماء و صفات نیک را در او سرشته است آنها را به فعلیت برساند و متاله و متخلق به خلق الهی شود. پس یک رسانه ارزشی رسانه ای است که اخلاق محور باشد و در تحکیم مکارم و محاسن اخلاقی در جامعه و تبلیغ و گسترش آن بکوشد. رسانه ای که اصول اخلاقی را رعایت نکند و در مسیر امر به معروف و گسترش هنجارها و ارزش ها عمل نکند و به اشاعه منکر و فحشا بپردازد، رسانه غیراخلاقی است. از نظر اسلام هرگونه اشاعه فحشاء و گسترش منکر جرم و عملی ضداخلاقی و گناه دانسته شده است. (توبه، آیه ۶۷؛ نور، آیه ۱۹)
  3. توحیدمحوری: توحیدمحوری می بایست در دستور کار قرار گیرد. هرگاه این اصل نادیده گرفته شود همه بنیادهای دیگر فرو می ریزد. در این چارچوب باید همواره رسانه اصل توحید را در نظر داشته باشد و در تبلیغ و گسترش این اندیشه بکوشد تا جامعه ذکر و یاد خدا را در همه اعمال و اندیشه ها مدنظر قرار دهد.

منابع خبری

اسلام به مساله منابع خبری اهتمام ویژه ای دارد؛ زیرا اسلام متن محور است. لذاست که علومی چون علم الرجال، علم التحفیظ، علم الدرایه و علم الاستنباط و علم اصول الفقه پدید آمده است. برخی از این علوم چون علم اصول فقه، نوعی منطق اسلام است که با گرایش فقه محور پدید آمده است ولی برخی اصول آن اختصاص به فقه نداشته و می تواند در علوم دیگر نیز به کار گرفته شود. مباحث الفاظ و حجت از جمله مباحثی است که در فقه رسانه کاربرد دارد. در مباحث الفاظ سخن از انواع دلالات لفظی است و در آن از مسایلی چون اوامر و نواهی، عام و خاص، مجمل و مبین، مشتق مطلق و مقید و مفاهیم بحث شده است. در مبحث حجت، از دلیل شرعی که از آن به حجت و یا اماره یاد می شود، سخن از ظواهر الفاظ کتاب و سنت مطرح شده است. بحث خبر متواتر و خبر واحد در این مبحث از مباحث اصول فقه بیان می شود.

منابع خبری اهل رسانه می تواند بسیار متنوع و متعدد باشد. در اینجا به برخی از این منابع اشاره می شود.

۱-مشاهدات: خداوند در آیات بسیاری به مساله ابزارها و منابع شناختی اشاره می کند. در انسان همه ابزارها و قوای مورد نیاز برای شناخت و تشخیص حق از باطل بیان شده است. انسان از این امکان برخوردار است که هر آنچه در درون و بیرون خود می گذرد بشناسد و دریابد و تحلیل نماید. این بدان معناست که انسان از توانایی معرفت و شناخت برخوردار است و این گونه نیست که توانایی ارتباط واقعی با بیرون را نداشته باشد و گرفتار توهم و تخیل باشد چنان که سوفسطایی ها بر این باورند. خداوند در آیاتی چند از ابزارهای حسی شناخت و قوه قلب برای تحلیل داده ها سخن گفته است. البته انسان هایی هستند که ابزارهای شناختی چون گوش و چشم و بینی و مانند آن را دارا می باشند ولی قوه قلب که مرکز تحلیل داده هاست را از کار انداخته اند و نمی توانند از ابزارهای شناختی و داده های آن استفاده کنند. (اعراف، آیه ۱۹۵، هود، آیه ۲۰، بقره، آیات ۷ و ۱۰ و ۷۴ و ۸۸ و ۹۳ و آیات دیگر) مشاهدات به عنوان بخشی از منابع اطلاعاتی و خبری اهمیت بسیاری دارد. از این رو در قرآن از سفر در جهان و سیاحت در آن برای مشاهده و دریافت حقایق هستی سخن بسیار گفته شده و از مردم می خواهد تا در آفرینش بنگرند و تفکر نمایند. (آل عمران، آیه ۱۳۷، انعام، آیه ۱۱، یوسف، آیه ۱۳۹ و آیات دیگر)

۲-اخبار اهل وثوق: پس از مشاهدات، دومین منبع دانشی، شناختی و اطلاعاتی بشر، اخبار دیگران است. در آموزه های اسلامی اخبار اهل وثوق می تواند در دو شکل در اختیار بشر قرار گیرد. بخشی از اخبار به سبب تواتر و تعدد منابع اهل وثوق از درجه اعتبار بسیاری برخوردار است و می تواند در حکم مشاهدات قرار گیرد و براساس زندگی و تحرکات خود را سامان داد. البته همان گونه که تاکید شده است، اخبار متواتر از منابع موثق است؛ چرا که همواره برخی از گروه ها و اقشار به هدف رسیدن به مقاصد و منافعی، به تواترسازی اقدام می کنند تا این گونه افکار عمومی را مدیریت کنند. از این روست که روزنامه و رسانه های زنجیره ای شکل می گیرد که همه آنها یک خبر را در اشکال گوناگون تکرار می کنند تا تواتر دروغین ایجاد کنند. در جنگ امروز، جنگ روانی و نرم بر اساس تواترسازی صورت می گیرد. بنابراین، زمانی تواتر ارزش دارد که از سوی منابع خبری دارای وثاقت به دست آید. اما خبر واحد را اگر دارای وثاقت باشد می توان به عنوان اخبار معتبر پذیرفت و به آن ترتیب اثر داد. خداوند گزارش می کند که حضرت سلیمان(ع) به خبر واحد پرنده ای به نام هدهد(پوپک) توجه می کند و از او می خواهد تا خود برای کسب اطلاعات دقیق تر به ماموریت برود. (نمل، آیات ۲۰ تا ۲۳) اما اگر خبر واحد از اهل وثاقت نباشد مانند کسی که اهل فسق و فجور است و از تقوای عقلانی و الهی برخوردار نمی باشد، می بایست ضمن توجه یافتن به اصل خبر، هرگونه انتشار خبر را متوقف بر تحقیق و تفحص از منابع معتبر و موثق کرد. (حجرات، آیه ۶) اعزام کارشناس خبر می تواند بسیار کارساز باشد. کارشناس می بایست از زیرکی خاصی برخوردار باشد و همه جزئیات و تحرکات پیرامون حادثه و رخداد خبری را تحقیق کرده و از دور و نزدیک تحت نظر قرارداده و واکنش های دوست و دشمن را درباره خبر، تحلیل و ارزیابی کند و حتی در مقام مسئولیت انسانی و اسلامی، باحضور در میان دشمنان، واکنش های ایشان را مراقبت و تحلیل کرده و در صورت نیاز به دور از آگاهی آنان از موقعیت خود، راهنمایی مثبتی را ارایه داده و افکار و رفتارهای آنان را تغییر دهد. خداوند گزارش های چندی در این باره ارایه کرده است. از جمله در داستان حضرت موسی(ع) گزارش می کند که خواهر موسی(ع) از سوی مادرش ماموریت می یابد تا حضرت موسی(ع) را تعقیب کند و از دور مراقبت نماید تا واکنش های فرعون و فرعونیان را ارزیابی کرده و رفتار مناسبی به عنوان یک گزارشگر زیرک و باهوش از خود در موقعیت های خاص بروز دهد. این گونه است که خواهر ضمن ماموریت خبری، از دور کودک و رفتار فرعونیان را مراقبت می کند و با زیرکی و تیزهوشی کاری می کند تا کودک به نزد مادر بازگردد. (قصص، آیات ۱۱ تا ۱۳) همچنین خداوند گزارش می کند که حضرت سلیمان هدهد را ماموریت می دهد تا به عنوان یک کارشناس خبر که اطلاعات نخستینی را به دست آورده و در این زمینه آگاهی دارد به عنوان نخستین خبر رسان در این حوزه، نامه ای را به سوی ملکه سبا ببرد و واکنش های آنان را ارزیابی و تحلیل نماید و گزارش کند. (نمل، آیات ۲۰ تا ۲۵)

۳- شایعات: شایعات هرچند که نمی تواند یک منبع مناسب برای خبر باشد، ولی نمی توان از کنار شایعات بی توجه گذشت؛ بنابراین می بایست به شایعات به عنوان یک احتمال نگریست و با آن همانند خبر فاسق برخورد کرد. پس لازم است که از طریق منابع موثق و معتبر این شایعات بررسی و تحقیق و تفحص شود؛ زیرا شایعه، خبری است که فاش شده ولی صحت و نادرستی آن معلوم نباشد. (لغت نامه، ج ۹، ص ۱۲۴۳۵، «شایعه».) در آیات قرآنی بیان شده که در صورت عدم امکان مشخص کردن صحت و سقم شایعه می بایست آن را به مسئولان و کارشناسان ارایه کرد تا از هرگونه آثار مخرب آن جلوگیری به عمل آورد. (نساء، آیه ۸۳؛ نور، آیات ۱۱ تا ۱۷) مراجعه به کارشناسان و اهل فن از وظایف هر کسی است که گرفتار فتنه شایعه و یا اخباری از منابع ناموثق و نامعتبر است. از این رو خداوند پرسش از اهل ذکر و خبرگان (نحل، آیه ۴۳) و راسخون در علم و دانش (آل عمران، آیه ۷) و مسئولان و رهبران مرتبط با امور مربوطه (نساء، آیه ۵۹) را وظیفه کسانی می داند که گرفتار امری چون شایعات و شبهات و متشابهات و منازعات شده اند. روزنامه نگار مانند هر عضو رسانه نیز می بایست در این مورد به این اصل عمل کند.

سیاست های خبری

اخباری که از سوی رسانه های اسلامی انتشار می یابد می بایست در چارچوب سیاست های مشخصی باشد؛ زیرا اگر سیاست های خبری مشخص نباشد، می تواند به جای یک ابزار روشنگری، اطلاع رسانی و دانش افزایی و رشد و کمال فرد و جامعه به عنوان یک ابزار مخرب باشد.

۱- اطلاع رسانی شفاف: اطلاع رسانی باید شفاف و به دور از هرگونه شائبه باشد. این نوع اطلاع رسانی می تواند از هرگونه تردیدها و ایجاد شبهه جلوگیری کند. سیاست های دولت اسلامی در عصر نبوی نشان داد که هرگونه اطلاع رسانی شفاف می تواند عرصه را بر هر گونه شایعه پراکنی تنگ کند و اجازه ندهد تا در جنگ روانی و جنگ نرم از فقدان اطلاع رسانی شفاف در عرصه ملی سوءاستفاده شود. شایعات در زمان فقدان اطلاع رسانی شفاف شکل می گیرد و به سرعت گسترش می یابد. یک رسانه اسلامی می بایست با اطلاع رسانی شفاف راه را علیه شایعات و شایعه پراکنی سد کند.

۲- روشنگری: اطلاع رسانی می بایست در راستای دانش افزایی و بصیرت بخشی و روشنگری به جامعه باشد و هرگونه شبهه و شایعه ای را از آن بزداید و فتنه را خاموش و خفه نماید. اصولا پیامبران وظیفه خود را روشنگری و ایجاد بصیرت در مردم می دانند. بنابراین، رسانه اسلامی می بایست اصل روشنگری و بصیرت افزایی را در تولید اخبار و اطلاعات در نظر داشته باشد و مردم را با قوانین، حقوق، توانایی ها و اهداف ابتدایی و میانی و غایی زندگی و جامعه آشنا سازد (حدید، آیه ۲۵؛ فاطر، آیات ۱۹ و ۲۲ و ۲۳؛ ق، آیات ۶ تا ۸) بنابراین، رسانه ها موظف هستند با اطلاع رسانی خود موجبات بصیرت و رهایی از غفلت را در جامعه فراهم آورند. (ق، آیه ۲۲ و آیات دیگر)

۳- جریان آزاد اطلاعات: همه انسان ها از این حق برخوردارند تا از حقایق آگاه شوند و از گفتمان های دیگر اطلاع یابند. از این رو اسلام شرایطی را فراهم می آورد تا حتی دشمنان با حضور در میهن اسلامی با امکانات اسلامی و در امنیت کامل از گفتمان اسلامی عدالت محور و استکبارستیز و ظلم ستیز آگاه شوند و با توحید و حکمت آفرینش آشنا شوند و سبک زندگی اسلامی را بشناسند. (توبه، آیه ۶) اسلام با هرگونه استبداد رای و گفتمان مخالفت می کند و خواهان جریان آزاد اطلاعات است تا همگی از حقایق هستی آگاه شوند و در یک فضای عادلانه به تفکر و انتخاب برخیزند. (حدید، آیه ۲۵؛ سوره کافرون؛ انسان، آیه ۳)

۴- مبارزه با دشمن حق و عدالت: از سیاست های اسلامی در عرصه اطلاع رسانی، حمایت از جریان توحید و ایمان و عدالت و مبارزه با کفر و بی عدالتی و ظلم و استکبار است. بنابراین، هرگونه اطلاع رسانی می بایست در راستای آگاهی بخشی به مردم و ایجاد شناخت نسبت به ظالمان و مستکبران و تقویت اهل حق و ایمان و عدالت باشد.

۵- جنگ نرم و جنگ روانی: جنگ نرم مبتنی بر تسلط بر فکر و قلب است. بنابراین، نقش رسانه در این حوزه بسیار روشن و حساس است. سیاست های رسانه اسلامی می بایست به گونه ای تنظیم شود که ضمن مقابله با جنگ روانی دشمن از طریق شایعات بتواند با اطلاع رسانی دقیق و شفاف و روشنگری با جوامع دیگر بشری را با حقایق اسلام و قرآن و جامعه اسلامی آگاه سازد و امکان تسلط و تسخیر اذهان و قلوب را برای ولایت ایمان فراهم آورد.

اصول روزنامه نگاری

۱- امانت داری: اصل امانت داری از اصول مهم در عرصه رسانه ها و اطلاع رسانی است. امانت داری از احکام عقل عملی است و همه انسان ها آن را به عنوان یک اصل اخلاقی پذیرفته و قبول دارند. خداوند از مؤمنان می خواهد تا در همه امور اصل امانت داری را رعایت کنند. (نساء، آیه۵۸؛ مؤمنون، آیه۸؛ معارج، آیه۳۲) این امانت می توان حقیقت یا واقعیتی باشد که در اختیار انسان قرار می گیرد. بنابراین هرگونه خیانت در امانت (انفال، آیه۲۷) کاری خلاف اصول اخلاقی است. از جمله این خیانت ها می تواند کتمان حقیقت یا واقعیتی باشد (بقره، آیات۴۲و ۲۸۳) که در اختیار آدمی است و شخص با سکوت و عدم بیان آن، در آن امانت خیانت می کند. عدم ذکر منابع خبری نیز از مصادیق خیانت در امانت است.

۲- صداقت و راستگویی: اصل راستی و صداقت از دیگر اصول اخلاقی است که می بایست در کار روزنامه نگاری و خبرنگاری مورد توجه قرار گیرد. اسلام دروغ را از مصادیق گناهان کبیره دانسته و آن را کلید همه گناهان برمی شمارد. بنابراین، صداقت از مهمترین اصول خبری است که می بایست رعایت شود. صداقت موجب افزایش اعتماد عمومی به رسانه و توجه بیشتر بدان می شود. خداوند از مؤمنان می خواهد که همواره و در همه حال با صادقین و راستگویان باشند. اگر خبر و مطلبی است که احتمال صدق و کذب در آن می رود، خبرنگار مسلمان جز به صدق خبری را نمی گوید و همواره با صداقت و راستی با خبری مواجه می شود. (توبه، آیه۱۱۹؛ آل عمران، آیه۱۷)

۳- استقلال: رسانه می بایست از هرگونه وابستگی به گروه ها و جناح ها و احزاب برکنار باشد؛ زیرا وابستگی فکری و مالی موجب می شود تا منفعت گرایانه و طرفدارانه اخبار را تحریف و کتمان کند و یا تغییر دهد و یا از صدور اخباری جلوگیری کند و توانایی روشنگری رسانه خود را کاهش دهد و این گونه ضربات خطرناکی به خود و آرمان مردم وارد سازد. هرگروه و جناحی افکار و رفتارهای خاصی دارد که گرایش به آنها موجب می شود تا رسانه نتواند حقایق و واقع را چنان که هست ببیند و یا تحلیل و یا گزارش کند. (بقره، آیه۵۳؛ روم، آیه۳۲)

۴- حقیقت محوری: حقیقت همواره آن چیزی نیست که در جهان حضور دارد؛ زیرا بسیاری از حقایق، همچنان تحقق نیافته است. جهان عدالت خواه هنوز آرمانی است که تحقق نیافته است. بسیاری از حقایق، رنگ واقعیت به خود نگرفته است. آرمان های اسلامی و انسانی از جمله حقایقی است که می بایست همواره در اطلاع رسانی مدنظر قرار گیرد و بر آن تأکید شود تا از یادها نرود. آزادی حقیقی، رهایی انسان از کفر و شرک و هواپرستی، تحقق عدالت فراگیر و همه جانبه از حقایق هستی است که می بایست در رسانه ها اطلاع رسانی و به عنوان آرمان گوشزد شود.

۵- وقایع نگاری: رسانه مؤظف است ضمن پاسداشت آرمان ها و حقایق به وقایع نگاری بپردازد و توصیف مناسب و تحلیل درست از واقعیت های جهان و جامعه و انسان ارایه دهد. گزارش های قرآنی همواره بر این دو امر مبتنی بوده است؛ زیرا با گزارش از وضعیت موجود جامعه خواهان تغییر و تحول می شود و از انسان ها می خواهد تا واقع بینانه مسایل را درک کرده و مبتنی بر حقایق عمل کنند.

۶- ساده نگاری: قرآن بر بیان ساده و آسان و روان مطالب تأکید دارد. شیوه ای که قرآن در پیش گرفته، اطلاع رسانی شفاف و ساده و آسان از حقایق و واقعیت های هستی و انسان است. (نور، آیات۳۴و ۴۶؛ قصص، آیه۲ و آیات دیگر)

۷- جذابیت: خبر و یا مطلب می بایست جذاب باشد و مخاطب خود را جذب کند. آیات قرآنی از این شیوه برخوردار است. اصولا نبأ یا خبر مطلبی است که توجه انسان را به خود جلب می کند و او را به امری خاص که برای او جاذبه دارد آگاه می سازد. اخبار می بایست از این ویژگی نبا بودن برخوردار باشد که در اصطلاح همان جذابیت خبری است. وقتی حضرت آدم(ع) انباء می کند، توجه فرشتگان را جلب و جذب می کند و یا وقتی پیامبر(ص) از قیامت اخبار می دهد از چنین خاصیتی برخوردار است. (بقره، آیه ۳۱؛ آل عمران، آیه۴۴؛ قمر، آیه۴؛ آیات دیگر)

۸- وفاداری: خبر می بایست وفادار به اصول انسانی و اخلاقی جامعه باشد چنان که می بایست به واقعیت وفادار باشد.

۹- فراگیری: اخبار باید از عنصر فراگیری و عمومیت برخوردار باشد؛ زیرا اخبار شخصی و جزیی نمی تواند مفید فایده ای باشد مگر اینکه خبر به گونه ای تنظیم شود که حاوی اطلاعاتی مفید باشد و دیگران بتوانند از آن در زندگی سود برده و آن را سرمشق عمل خویش قرار دهند.

۱۰- انصاف: در اخبار می بایست رعایت انصاف را داشت. انصاف نوعی عدالت است با این تفاوت که حالت رأفت و عطوفت و احساسات و عواطف در آن بیشتر خودنمایی می کند. انصاف ویژه انسان است و انسان ها به سبب حالت رأفت و عطوفت در هنگام عدالت نوعی ایثار دارند. این انصاف گری بویژه در مواجهه با رفتارهای خلاف و عفو و گذشت از دیگران می بایست مورد توجه قرار گیرد. از این رو در دعای توفیق الطاعه امام زمان(عج) سخن از انصاف از سوی امت در ارزیابی عملکرد دولتمردان به میان آمده است.

۱۱- صراحت و روشنی: اطلاع رسانی می بایست به دور از هرگونه اما و اگر باشد و سعی شود تا محکمات خبر و قول سدید در آن رعایت شود. (نساء، آیه ۹؛ احزاب، آیه ۷۰)

۱۲- اصلاح گری: دوری از فساد به عنوان نوعی ظلم آشکار می بایست در دستور کار رسانه ها باشد. مبارزه با فساد و افساد در هر شکلی امری است که در آموزه های قرآنی بر آن تأکید شده است. هر کسی در هر سطح و توان می بایست در اصلاح فساد در جامعه بکوشد و هنجارها و ارزش ها را جایگزین فساد و تباهی کند. (هود، آیه۸۸)

۱۳- اصول دیگری هم در آیات قرآنی مورد توجه قرار گرفته که به لحاظ رعایت اختصار از بیان آنها خودداری می شود.

آداب روزنامه نگاری

اگر بخواهیم آداب روزنامه نگاری را در اینجا بیاوریم می بایست طوماری را ردیف کنیم که از آداب گفت وگو است. بنابراین به همین نکته در اینجا بسنده می شود که روزنامه نگاری باید به دور از هرگونه امر ضداخلاقی و هنجاری و عرفی باشد. تأکید بر اموری چون:

۱- جدال به احسن و پرهیز از جدال به باطل در هنگام تهیه و تدوین خبر

۲- انتخاب بهترین شیوه نگارش و محتوای مناسب

۳- پذیرش نصیحت و تأکید بر اندرزگویی و نصیحت مردم به خیر و نیکی و عفو و دیگر فضایل اخلاقی

۴- سخن حکیمانه و پرسش های خردمندانه در هنگام تهیه و تدوین خبر (زمر، آیه ۱۸ و آیات دیگر)

و مانند آن از جمله مهم ترین اصولی است که می بایست بدان توجه داشت. امام خمینی(ره) مطالب بسیاری را در اصول و سیاست های روزنامه نگاری و اخلاق آن بیان داشته است که همگی آنان مبتنی بر آموزه های وحیانی اسلام است. می توان با مراجعه به این سخنان، بخش دیگری از آموزه های قرآنی را در این حوزه یافت.

  نویسنده: خلیل منصوری

http://www.taqrib.info/persian/index.php?option=com_content&view=article&id=1275:1391-01-16-06-30-47&catid=67:qurandiscusstion&Itemid=403

ff

سلامدفتر مطالعات و  برنامه ریزی رسانه cjt