معیارهای گزینش خبر: کدام خبر،چرا؟

معیارهای گزینش خبر: کدام خبر،چرا؟



هرروز صدها وشاید هزاران رویداد گوناگون درگوشه وکنارکشور و جهان اتفاق می‌افتد. تهیه، انتخاب و ارائه‌ی خبر از این وقایع کارعادی و روزمره روزنامه‌نگاران درسالنهای تحریریه است. این انتخابها و تصمیم گیریها بی اساس و تصادفی نیست. روزنامه‌نگاران معمولاًبرای خود، ضوابط و معیارهایی دارندکه با توجه به آن معیارها، وقایع «خبری» را از«غیرخبری» تمیزمی‌دهند.

نعیم بدیعی

هرروز صدها وشاید هزاران رویداد گوناگون درگوشه و کنار کشور و جهان اتفاق می‌افتد. تهیه، انتخاب و ارائه‌ی خبر از این وقایع کار عادی و روزمره روزنامه‌نگاران در سالن‌های تحریریه است. این انتخابها  و تصمیم‌گیری‌ها بی اساس و تصادفی نیست. روزنامه‌نگاران معمولاً برای خود، ضوابط و معیارهایی دارندکه با توجه به آن معیارها، وقایع «خبری» را از«غیرخبری» تمیز می‌دهند.

این حقیقت دارد که ضوابط و معیارهای گزینش خبر، تحت تأثیر عوامل گوناگونی شکل می‌گیرد. از این رو آنچه به نام «خبر» ارائه می‌شود، حاصل تصمیم‌گیری‌های مختلف است. این نیز حقیقت دارد که وقایع دنیای خارج، واقعی، عینی و تغییرناپذیرند؛ بنابراین با توجه به این اعمال نظرها، تصمیم‌گیری‌ها و انتخاب‌ها،«خبر» واقعیت (Reality) را به صورت واقعیت نسبی (Relative) نشان می‌دهد.

بحث عمده‌ی این مقاله، بررسی ضوابط و معیارهای گزینش خبرو بطور کلی عواملی است که برفرایند خبر، از رویداد تا خواندن، تأثیر می‌گذارد. برای این منظور، ابتدا به مفهوم«گزینشگری» (Gatekeeping) می‌پردازیم و پس ازآن «ارزش‌های خبری» (News Values) را که در ماهیت رویدادهای واقعی وجود دارد، مورد بررسی قرار می‌دهیم.

 

 گزینشنگری

به کسانی که درتحریریه رسانه‌های خبری در فرایند تهیه،گزینش و ارائه پیام‌های خبری فعالیت دارند، «گزینشگر» می‌گویند. مفهوم گزینشگری که دروازه‌بانی، مرزبانی، سوزنبانی و خبربانی نیز ترجمه شده، نخستین بار توسط «کورت لوئین» (Kurt Lewin) یکی از کارشناسان علوم اجتماعی آمریکا در زمان جنگ جهانی دوم مطرح شد.

گرچه تحقیقات لوئین به حرفه روزنامه‌نگاری مربوط نیست و توجه او بیشتر به فرایند انتقال مواد غذایی ازتولید به مصرف بوده است، با این حال، وی در یکی از تحقیقاتش اشاره به این موضوع داشته است که برفرایند انتقال خبر از رویداد تا خواندن نیز، عوامل گوناگون نظارت دارند و اعمال‌نظر می‌کنند.

وضعیت حاکم برفرایند خبر از رویداد تا خواندن نظیر فرایند مواد غذایی از تولید تا مصرف است. بدین‌گونه که در فرایند خبر نیز اعمال نظرهای گوناگون توسط گزینشگران مختلف صورت می‌گیرد و آنچه به نام «خبر» درروزنامه یا برنامه‌ی اخبار رادیو و تلویزیون به مخاطبان ارائه می‌شود، حاصل انتخاب‌ها، تصمیم‌گیرها و اعمال نظرهای افراد گوناگون است. تحقیقات در زمینه رفتار ارتباطی گزینشگران نیز نشان دهنده این واقعیت است که انتخاب خبر با توجه به ضوابط و معیارهایی صورت می‌گیرد. اشخاصی آگاهانه سرنوشت یک رویداد را از جنبه گزارش و یا عدم گزارش آن، میزان و نحوه ارائه آن در صفحه‌های روزنامه یا در برنامه‌های خبر رادیو و تلویزیون تعیین می‌کنند.

«دیویدوایت» (David.M White ) ازجمله اولین کسانی بوده که رفتار ارتباطی گزینشگران خبر را بررسی کرده است. انتشار مقاله او در «فصلنامه‌ی روزنامه‌نگاری» (Journalism Quarterly ) آمریکا، راه را برای تحقیقات بعدی در این زمینه همواره ساخت. در تحقیق «وایت»، خبرهایی که در روزنامه مورد بررسی چاپ می‌شد، مورد نظر نبود، بکله «وایت» از گزینشگر خواست اخباری را که مورد استفاده قرار نمی‌دهد یا به اصطلاح در«سطل زباله» می‌ریزد، دوباره بررسی کرده، بگوید چرا این خبرها را برای چاپ انتخاب نکرده است. استدلال‌های گزینشگر و بررسی رفتار ارتباطی او، «وایت» را به این نتیجه رساند که انتخاب خبر تماماً براساس تمایلات، نگرش‌ها و دیدگاه‌های شخصی گزینشگر است.

شانزده سال بعد از انتشارمقاله «وایت»، «پال اسنایدر» (Paul B.Snider ) نیز به همان روزنامه و همان گزینشگر مراجعه کرد و به همان ترتیبی که «وایت» تحقیق خود را انجام داده بود کارتحقیق خود رابه انجام رسانید.

«اسنایدر» نیز همانند «وایت» به همان نتیجه رسید که با گذشت بیش ازشانزده سال، این گزینشگر هنوز هم خبرها را با توجه به تمایلات و نگرشهای شخصی خود انتخاب می‌کند وتصورش این است که آنچه راکه انتخاب می‌کند، همان است که خوانندگان او می‌خواهند. «اسنایدر» اضافه کردکه در این شانزده سال،گرچه از جنبه های فنی تغییرات زیادی در روزنامه مورد بررسی صورت پذیرفته، ولی هیچگونه تغییر محسوسی در رفتار ارتباطی گزینشگر پدید نیامده است .

تحقیقات بی شمار دیگری نیز رفتار ارتباطی گزینشگران را در سطوح مختلف بررسی کرده اند که طرح آنها از حوصله‌ی این مقاله خارج است. سؤالات اصلی همه‌ی این تحقیقات معمولاً چنین بوده است:گزینشگران چه ضوابطی را در انتخاب اخبار به کار می‌برند؟ معیارهای گزینش خبرچیست؟ برای روشن شدن این موضوع، ابتدا به یکی از الگوهای ارتباطی- الگوی ارتباطی «وستلی و مک لین»Bruce H. Westley & Malcolm S. Maglean ) نگاه می‌کنیم و پس از آن به شرح ارزشهای خبری و یا ضوابط انتخاب خبرمی‌پردازیم .

 

الگوی ارتباطی «وستلی و مک لین»

همان طورکه یادآوری شد، درهرسازمان خبری، انتخاب و ارائه «خبرهای خوب و مناسب» از وقایع حقیقی و عینی امری عادی و اجتناب ناپذیر است. روزنامه نمی‌تواند خبرتمام رویدادهایی را که توسط خبرگزاریها مخابره شده و یا خبرنگاران تهیه کرده اند چاپ و منتشرکند. بنابراین، انتخاب خبر از تلکسهای خبری و ارسال شده توسط خبرنگار جهت تهیه گزارش از یک رویداد واقعی در جهت تأمین «نیازخبری»خوانندگان، شنوندگان و بینندگان،کاری عادی و روزانه است.

فرض کنید وقایع گوناگونی دریک روز معین در اطراف ما اتفاق افتاده باشد که آنها رابا X،…X,X,X نشان می‌دهیم. فرض کنید گزینشگر روزنامه (C ) وقایع X1,X3,X5 را «خوب و مناسب» – در جهت تأمین نیازخبری خوانندگان خود (B ) با توجه به «ضوابط و معیارهای»گوناگون – تشخیص می‌دهد و انتخاب می‌کند. وی در واقعه‌ی  X2  را به حق در جهت تأمین نیاز خبری خواننده خود نمی‌بیند و انتخاب نمی‌کند، ولی در مقابل، واقعه X4 را حاوی ارزش می‌داند، اما عوامل مختلف به او هشدار می‌دهند که «خبراین واقعه قابل چاپ نیست». در نتیجه او هم خبری در مورد این واقعه ارائه نمی‌دهد. به همین ترتیب، انتخابها با توجه به معیارها وضوابط اصولی و غیراصولی ادامه می‌یابند و در نتیجه محصولی به نام روزنامه با تیترهای گوناگون و خبرهایی با ارزش گذاریهای متفاوت در اختیار خواننده قرارمی‌گیرد.

 

 

شکل ۱-موقعیت گزینشگردرفرایند انتخاب خبر

 

در انتهای جرایان ارتباط، خواننده (B)کارگزینشگری را ادامه می‌دهد. او نیز در میان اخبار ارائه شده با توجه به نیازهای خبری خود، عمل گزینش انجام می‌دهد. بعضی  ازخبرها را تا انتها می‌خواند، بعضی را نیز نمی‌خواند و به خواندن تیترخبر اکتفا می‌کند. در مورد واقعه X4 که روزنامه خبری درباره آن چاپ نکرده خواننده که از طریق ارتباط میان فردی(Interpersonal Communication) یا مشاهدات عینی خودش، چیزی به گوشش خورده است، انتظار دارد روزنامه مطلبی دراین مورد داشته باشد. احتمال دارد او برای تأمین نیازخبری خود، به راه‌های گوناگون دیگر (ارتباط میان فردی،گوش کردن به رادیوهای بیگانه) متوسل شود. این ضرب المثل فارسی را در نظرداشته باشیم: «جوینده، یابنده است». همین خواننده در مورد واقعه X که احتمالاً خود او نیز شاهد عینی آن بوده است، رغبتی برای کسب اطلاعات بیشتر از خود نشان نمی‌دهد، زیرا این واقعه را درجهت تأمین نیاز خبری خود نمی‌بیند.

اگرانتخابهایی که گزینشگر انجام می‌دهد، درجهت تأمین نیازهای خبری خواننده باشد، خواننده مطالب روزنامه را مطابق نیازهای خود می‌بیند و از توسل به راههای ارتباطی دیگر، جهت کسب خبر صرف نظرمی‌کند. به این ترتبیب، روزنامه به عنوان یکی از مهمترین رسانه های خبری اعتبار به دست می‌آورد و در نتیجه مردم از آن به عنوان یک منبع قابل اعتماد سخن خواهند گفت.

در رادیو وتلویزیون نیز، وضعیتی مشابه حاکم است. دراین الگوFbc پس فرست (Feed back ) خواننده (مانند نامه ها وتلفن ها) به روزنامه است. سؤال اصلی دراین فرایند این است که ضوابط و معیارهای گزینش خبرچیست؟

این گزینشها برچه اساسی صورت می‌گیرند؟ عواملی که واقعیت را به صورت واقعیت نسبی ویا در برخی از موارد، خلاف واقعیت نشان می‌دهند،کدامند؟

بررسیهای موجود نشان می‌دهد که بخشی از این ضوابط و معیارها در ماهیت خود رویدادها نهفته اندکه آنها را «ارزشهای خبری» (News Values ) می‌نامیم. بخش دیگر نیز «عوامل جانبی» هستند. ابتدا به ارزشهای خبری که در ماهیت رویدادها وجود دارند، نگاه می‌کنیم، سپس به شناسایی اولیه عوامل جانبی که برافرایند خبر اثر می‌گذارند، می‌پردازیم.

 

ارزشهای خبری

دراوایل دهه، ۱۹۶۰، تحقیقات مشخصی در زمینه شناخت خبر در داشنگاه آیووا (University of Iowa) درآمریکا انجام شدکه با استفاده ازآن، رفتار ارتباطی گزینشگران خبر مورد بررسی قرارگرفت. در سال ۱۹۶۷، «ولیتر وارد» (Ward J.  Walter)، یکی از دانشجویان دوره دکترای روزنامه‌نگاری رساله خود را در زمینه ارزشهای خبری به پایان رساند و راه را برای پژوهشهای آینده در این زمینه گشود. ۸ دکتر در رساله خود یک الگوی سه بعدی برای بررسی ماهیت اخبار ارائه داد که بعدها توسط دانشجویان فوق لیسانس و دکتری تعقیب شد. ۹

دکتر «وارد» پس از بررسی تحقیقات موجود و مطالعه ۳۵ کتاب رسمی‌روزنامه‌نگاری وگفت وگو با روزنامه‌نگاران حرفه ای، چارچوبی را ارائه داد که درآن، خبر در سه بعد و نیز در سطوح گوناگون تعریف شده است. ابعاد «اگلوی خبری وارد» چنین است.

الف _ اهمیت                                                       Significance

  1. دربرگیری                                                  (۱) Impact
  2. بزرگی (فراوانی تعداد ومقدار)                (M) Magnitude
  3. بدون دربرگیری یا فراوانی (N) No Impact or Magnitude

ب – برجستگی (معروفیت)                                   Prominence

  1. شهرت                                        (p) Known Principal
  2. بدون شهرت                            (N) Unknown Principal

ج – معمول (متعارف)                                               Normality

  1. عجیب و استثنایی                                     (O) Oddity
  2. برخورد (اختلاف، درگیری)                           (C) Conflict
  3. عادی، بدون برخورد، معمولی                                 (N)

 

 

تعریف عناصرالگوی وارد به شرح زیراست:

دربرگیری- رویداد وقتی دارای ارزش دربرگیری است که بر روی تعداد زیادی از افراد جامعه در زمان حال یا آینده تاثیر داشته باشد. دربرگیری یک رویداد ممکن است باعث نفع یا ضرر (مادی یا معنوی) افراد جامعه شود و تاثیری مستقیم یا غیرمستیم بر روی مردم بگذارد. مانند: «قند و شکر در سراسرکشور جیره‌بندی شد.»

بزرگی (فراوانی تعداد ومقدار) – این ارزش خبری به آمار ارقام مربوط است. ارقام ممکن است تعداد نفرات یا میزان خسارتهای جانی ومالی باشد. هرچه تعداد و یا مقدار بزرگتر باشد. اهمیت این ارزش خبری بیشتر است. اگر در یک حادثه رانندگی ۵۰ نفر کشته شوند، ارزش خبری آن قابل مقایسه با حادثه ای که دو نفرگشته داشته باشد، نیست. باید توجه داشت که اهمیت ارقام، نسبی است و بستگی به موضوع رویداد دارد.

شهرت  اشخاص حقیقی یا حقوقی که به خاطر فعالیتهایشان درجامعه شناخته شده باشند دارای این ارزش خبری می‌باشند. شهرت ممکن است بار معنایی منفی یا مثبت داشته باشد. افراد یا نهادهای جامعه از شهرت یکسان برخودار نیستند. و به همین دلیل ارزش خبری یکسان ندارند. شخصیتهای مذهبی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی یا سازمانها و ادارات خصوصی و دولتی که به خاطر کارها یا خدماتشان درگذشته میان مردم شناخته شده باشند. دارای این ارزش خبری می‌باشند. مرگ یک فرد با مرگ یک فرد مشهور ارزش خبری یکسانی ندارد.

عجیب واستثنا رویداد در این حالت، غیرعادی، استثنایی، عجیب و یا  نادرست است. در بعضی از موارد، این رویدادها برخلاف پیش بینی یا انتظار اتفاق افتاده است. سرقت یا قتل یک رویداد غیرعادی است. ولی عجیب نیست. ممکن است نحوه سرقت عجیب باشد. اختراعات و اکتشافات را نیز می‌توان به عنوان نمونه هایی از این گونه رویدادها دانست.

برخورد (اختلاف، درگیری) این گونه رویدادها، برخورد (اختلاف و یا درگیری) میان افراد،  گروهها، ملتها، حیوانات با یکدیگر یا طبیعت است. برخورد ممکن است به صورت جسمی‌(فیزیکی) یا فکری (ایئولوژکی) باشد. اخبارسرقت، قتل، تصادف، سیل، زلزله، جنگ، اعتصاب، سوء استفاده های مالی و جدالهای سیاسی وغیره همه نمونه هایی از رویدادهایی است که عامل برخورد، اختلاف و یا درگیری درآنها نهفته است. شکل ۲، ترکیب فاکتوریل (۳×۳×۲) الگوی سه بعدی اولیه «وارد» به ۱۸ ترکیب گوناگون ارزشهای خبری نشان می‌دهد. دکتر وارد در بررسیهای خود پیشنهاد کرد که بخش عمده ای از اخبار را صرف نظر از موضوعات آنها (سیاسی، اقتصادی،…. ) می‌توان درچهارچوب این ۱۸ ترکیب تبیین کرد.

  • برجستگی  (معروفیت)
  • شهرت                                                                               
  • اهمیت
  • بدون شهرت

 

دربرگیری I بزرگی M هیچکدام N دربریگری I بزرگی M هیچکدام N

عجیب و استثناءo

برخورد c

عادی(هیچکدام) N

OPI

CPI

PI

OPM

CPM

PM

Op

CP

P

OP

CI

I

OM

CM

M

O

C

N

شکل ۲ – ترکیب فاکتوریل ۳× ۳×۲ ارزشهای خبری در الگوی «وارد»

 

درتحقیق «وارد» بُعد «مجاورت یا همجواری» (Proximity ) رویداد با خواننده به صورتهای جغرافیایی و معنوی و عامل «زمان یا تازگی خبر» (Timeliness ) ثابت فرض شده است. بدین صورت که بر این است که واقعه در روز معین و در یک شهر فرضی که روزنامه درآن منتشرمی‌شود،  روی داده است. ازآنجا که خبر، خود را از دست می‌دهند. همچنین آن دسته وقایع خارجی که با رویدادهای داخلی مشابهت دارند، دارای ارزش خبری کمتری برای خواننده هستند.

 

جدول شماره ۱ – ربته بندی ارزش‌های خبری درتحقیقاتی که از الگوی خبری «وارد» استفاده کرده اند.

ارزشهای خبری رتبه نظری* تحقیق «وارد» ۱۹۶۷ تحقیق «کارتز» ۱۹۷۰ تحقیق «رودز» ۱۹۷۰ تحقیق «گالو» ۱۹۷۳ تحقیق «اسناپیز» ۱۹۷۳ تحقیق «بدیعی» ۱۹۷۶

تحقیق«بدیعی» روزنامه‌نگاران ایرانی۱۹۸۷

CPI

۱ ۱ ۲ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱

OPI

۲ ۳ ۱ ۲ ۴ ۵ ۲ ۵

OI

۲ ۲ ۳ ۳ ۲ ۴ ۴ ۸

PI

۴/۵ ۷ ۸ ۶ ۵ ۲/۵ ۳ ۲

I

۴/۵ ۶ ۴ ۴ ۸ ۲/۵ ۶ ۳

CI

۶ ۴ ۶ ۸ ۷ ۸ ۵ ۴۰

CP

۷ ۵ ۷ ۷ ۳ ۷ ۱۰ ۶

O

۸ ۸ ۵ ۵ ۶ ۶ ۸ ۱۱

C

۹ ۱۱ ۹ ۱۱ ۹ ۱۱ ۷ ۷

OP

۱۰ ۹ ۱۱ ۹ ۱۰ ۹/۵ ۹ ۹

P

۱۱ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۹/۵ ۱۱ ۱۰
N ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲

 

*  رتبه نظری براساس میانگین رتبه های هفت تحقیق حاضر محاسبه شده است.

رتبه نظری را  می‌توان به عنوان رتبه بندی ترکیب دوازده گانه ارزشهای خبری ازجنبه تئوریک فرض کرد.

برخورد C / دربرگیری I / شهرت P / عجیب O / بدون ارزش خبری N

اگلوی  خبری «وارد» نشان داد که اهمیت و ارزش رویدادها با توجه به وجود یا عدم وجود ارزشهای خبری آنها متفاوت است. درتحقیقات گوناگونی که با استفاده از الگوی خبری «وارد» نشان داد که اهمیت و ارزش رویدادها با توجه به وجود یا عدم وجود ارزشهای خبری آنها متفاوت است. در تحقیقات گوناگونی که با استفاده از الگوی خبری «وارد» انجام گرفت، رتبه بندی ترکیبی ابعاد مختلف پس از بررسی رفتار ارتباطی گزینشگران با استفاده از روش، مشخص شد. از آنجا که بررسیهای دکتر وارد، بعد «بزرگی» تغییرات ناچیز و غیر معنی داری از جنبه آماری را در رفتار ارتباطی گزینشگران نشان داد، وی در پژوهشهای بعدی این عنصر را از الگو حذف کرد و الگو به صورت ۳* ۲* ۲ یعنی به ۱۲ ترکیب تبدیل شد. جدول شماره ۱ رتبه بندی ترکیبی ارزشهای خبری تحقیقاتی را که با استفاده از الگوی خبری «وارد» صورت گرفته است. نشان می‌دهد در همه این بررسیها، بعد بزرگی (فراوانی تعداد و مقدار) حذف شده است. عنوانهای هر یک از تحقیقات در حاشیه آمده است. ۱۱

همان طور که جدول شماره ۱ نشان می‌دهد در اکثر تحقیقات، رویدادی که شامل شهرت، برخورد و دربرگیری (CPI) است. ارزش خبری بیشتری را داراست و رویدادی که بدون ارزشهای خبری بوده، رتبه دوازدهم را به دست آورده است.  ترکیب سایر عناصر در فاصله دو رتبه اول و دوازدهم مشخص شده است. با توجه به رتبه بندی ترکیبی ارزشهای خبری، ضریب همبستگی «اسپیرمن» برای هرتحقیق محاسبه شده که در جدول شماره ۲ دیده می‌شود.

تحقیقی که دو سال پیش توسط نویسنده با استفاده از الگوی خبری «وارد» صورت گرفته، نشان داد که گرچه بین روزنامه‌نگاران ایرانی و روزنامه‌نگاران خارجی تفاوتهایی از جنبه ارزش گذاری رویدادها وجود دارد ولی همان طورکه جدول شماره ۲ نشان می‌دهد، مقایسه ارزشهای خبری بین دو گروه با توجه به ضرایب همبستگی، شباهتهای بسیارآشکارمی‌سازد.

جدول شماره ۲ ماتریس ضرایب همبستگی رتبه ای «اسپیرامن» بین ارزش‌های خبری هفت تحقیقی که از اگلوی خبری «وارد» استفاده کرده اند.

 

BI B S G R C W
۶۵/۰ ۷۸/۰ ۷۷/۰ ۸۹/۰ ۸۷/۰ ۸۷/۰ ۱ W
۵۵/۰ ۷۹/۰ ۷۸/۰ ۸۲/۰ ۹۴/۰ ۱ C
۵۴/۰ ۸۰/۰ ۹۱/۰ ۸۴/۰ ۱ R
۵۸/۰ ۷۳/۰ ۷۷/۰ ۱ G
۷۴/۰ ۷۸/۰ ۱ S
۷۸/۰ ۱ B
۱ BI

 

W: تحقیق والتر وارد (۱۹۶۷)                     S: تحقیق رونالد اسناپیز (۱۹۷۳)

C: تحقیق لورنز و کارنز (۱۹۷۰)                   B: تحقیق تعیم بدیعی (روزنامه‌نگاران آمریکایی ۱۹۷۶)

R: تحقیق جرج رودز (۱۹۷۰)                      BI: تحقیق تعیم بدیعی (روزنامه‌نگاران ایرانی ۱۹۸۷)

G: تحقیق کارل گالو(۱۹۷۳)                      * کلیه ضرایب درسطح احتمال ۵ درصد معنی داراست. ۱۲= df تست یک طرفه

همان طورکه جدول شماره ۲ نشان می‌دهد بین روزنامه‌نگاران – چه ایرانی وچه خارجی – اختلاف نظر فراوانی در شناخت آنها از خبر وجود ندارد. روزنامه‌نگاران ظاهراً به رویدادی خبر می‌گویند که دارای ارزشهای خبری بیشتری باشد۱۲ .  بنابراین، ارزشهای خبری را می‌توان به عنوان رکن اصلی و پایه تشخیص وقایع خبری از غیر خبری دانست و از آنها به عنوان عامل مهمی‌برای بررسی رفتار ارتباطی گزینشگران استفاده کرد. در اینجا یادآوری این نکته ضروری است که ارزشهای خبری به طبقه بندی غیر موضوعی اخبار (سیاسی، اقتصادی، فرهنگی…) اشاره دارد که می‌تواند وقایع را صرف نظر از موضوع مورد سنجش قراردهد.

 

عوامل جانبی

همان طورکه قبلا یا دآوری شد، در ماهیت هر رویداد تعدادی از «ارزشهای خبری» به نسبتی نهفته است. ارزشی که هر رویداد واقعی در ماهیت خود دارد. عینی ثابت و تغییرناپذیر است. درحالی که آنچه به نام «خبر» در روزنامه چاپ می‌شود و یا از طریق رادیو وتلویزیون پخش می‌شود، حاصل تاثیر عوامل گوناگونی است.که واقعیت را به صورت واقیعت نسبی نشان می‌دهد.

از لحظه ای که یک رویداد شکل می‌گیرد تا لحظه ای که به صورت  «خبر» منتشر می‌شود افراد گوناگونی در انتخاب و نحوه ارائه خبر آن رویداد دخالت و تصمیم گیری می‌کنند. درحالی که ارزشهای خبری نهفته در رویداد ظاهراً از عوامل تعیین  کننده در ارائه خبر یک رویداد به شمار می‌آیند. اما عوامل دیگری نیز نقش خود را به صورت آشکار یا نهان ایفا می‌کنند. این عوامل که تحت تاثیر فرهنگ و نظام حاکم بر هر کشور قرار دارند و بر فرآیند تهیه، انتخاب و ارائه خبر اثر می‌گذارند، به اختصار عبارتند از:

  1. عوامل درون سازمانی: این عوامل که در درون یک سازمان خبری وجود دارند. و بر نحوه انتخاب، تهیه و ارائه خبر اثر می‌گذارند. شمال اعمال نظر مدیریت موسسه به صورت آشکار یا نهان (سیاست خبری) جامعه پذیری کارکنان موسسه خبری با توجه به معیارها و ارزشهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، مذهبی، فرهنگی، و غیره اعمال نظر شخصی خبرنگار بر اساس باورها، نگرشها و اعتقادات او، مسائل  فنی روزنامه (میزان جا درصفحه) و غیره است.
  2. عوامل برون سازمانی: عواملی که از خارج سازمان بر فرایند خبر تاثیر می‌گذارند، شامل محدودیتهای قانونی، اعمال نفوذ اشخاص حقیقی و حقوقی (خصوصی یا دولتی)، منابع خبری (روابط عمومی)، صاحبان آگهی، گروههای فشار، خوانندگان روزنامه و غیره است.

در اصل، روزنامه‌نگار باید یک رویداد خبری را بی طرفانه گزارش کند. اصل عینیت را رعایت کند همانند یک پستچی ناقل پیام خبری باشد و کوشش کند واقعه را به همان شکلی که اتفاق افتاده گزارش کند. و نه به صورتی که خود او، سردبیر و یا افراد دیگر مایلند اتفاق افتاده باشد. همان طورکه می‌دانیم «عینیت» (Objectivity) یک مفهوم نسبی است که تحت تاثیر عوامل گوناگون قرار می‌گیرد. بنابراین «عینیت» مطلق تصوری بیش نیست. در الگوی های ارتباطی، به این اعمال نظرها که خود آگاه یا ناخودآگاه صورت می‌گیرد. «پارازیت» یا «اختلال» می‌گویند. بنابراین، اعمال نظر خبرنگار و یا مدیر روزنامه درکوچک و بزرگ کردن  واقعه ای  که استحقاق و ارزش آن را ندراد. یک نوع اختلال محسوب  می‌شود. با همه این احوال، روزنامه‌نگار می‌کوشد، یک واقعه  را همان طوری که اتفاق افتاده  است و استحقاق و ارزش آن را دارد. گزارش کند. و از تاثیر عوامل  گوناگون حتی الاامکان بکاهد. به عبارت دیگر، کوشش روزنامه‌نگاران بر این باشد که خبر را به نظر گرفتن ارزشهای نهفته در خبر گزارش کنند و نه با ارزشهای ساختگی و یا  اعمال نظرهایی که خبر را به یک داستان تخیلی تبدیل می‌کند.

 

خلاصه و نتیجه گیری

با توجه به آنچه که یاد آوری شد و با بررسی تحقیقات گوناگونی که درباره معیارهای گزینش خبر انجام یافته است. می‌توان چنین نتیجه گرفت که در ماهیت هر رویداد ارزشهایی نهفته است. رویداد ممکن است از دید روزنامه‌نگاران، دارای ارزش خبری باشد یا نباشد اما اهیمت و ارزش رویدادها، از دید مخاطبان متفاوت است. گزینشگران (خبرنگاران، دبیران سرویس، سردبیر یا شورای سردبیری) باید برای ادامه حیات خود رویدادهایی را برگزینند که بتواند نیازهای خبری خوانندگان را تامین کند. اگرخواننده نتواند نیازهای خبری اطلاعاتی خود را تامین کند؛ یا به بیان دیگر، روزنامه یا هر سازمان خبری دیگر، نتواند رسالت خود را به سوی راههای دیگرکسب خبر، هدایت خواهد کرد. یکی از مسئولیتهای مهم یک سازمان خبری، ارائه اطلاعات درست و جامع به مخاطبان است. روزنامه‌نگار باید کوشش کند خبری یک رویداد را به همان  صورتی که روی داده به مخاطبان خود گزارش کند انتشار مطالب نادرست یا مطالبی که با قصد و منظورخاصی تنظیم شده باشد باعث سلب اعتماد مردم از آن وسیله ارتباطی شده، آنان را به سوی منابع خبری دیگر هدایت می‌کند. از طرف دیگر، باید به این نکته  توجه کرد که: این درست است که خبر، گزارشی از واقعیتهاست، ولی هر واقعیتی را نمی‌توان خبر نامید. یک رویداد خبری باید حاوی ارزشهایی باشد تا  ارزش انتخاب وگرازش داشته باشد. مثال معروف در اکثرکتابهای روزنامه‌نگاری به این مضمون که اگر فردی سگی را گاز بگیرد، خبر است. ولی برعکس، اگر سگی فردی را گاز بگیرد خبر نیست. تنها بر یک بعد خبر (عجیب و استثنایی) تکیه دارد. اگر در شق دوم، آن فرد شخص مشهوری بود، آیا باز هم این رویداد فاقد ارزش خبری قلمداد می‌شد؟ با توجه به مطالبی که پیرامون  معیارهای گزینش خبر بیان شد و با در نظرگرفتن عواملی که می‌تواند در فرایند خبر موثر باشد، تعریف زیر برای معیارهای گزنینش خبر و یا به طور کلی، سوال قدیمی‌«خبر چیست؟» پیشنهاد می‌شود.: خبر، گزارشی از رویدادهای واقعی و عینی است که دارای یک یا چند «ارزش خبری» باشد. چگونگی ارائه این گزارش تحت تاثیر عواملی «درون سازمانی» و «برون سازمانی» شکل می‌گیرد.

 

 از تعریف پیشنهادی فوق چنین بر می‌آید که:

۱- رویداد های دنیای خارج واقعی و عینی است و تخیلی نیست

۲-  رویداد باید حاوی یک یا چند ارزش خبری باشد.

۳- ارزشهای خبری مهم عبارتند از:  دربرگیری، برخورد، شهرت، عجایب و استثناها، تازگی، همجواری.

۴- خبر، گزارشی است ازیک رویداد، ولی خود آن رویداد نیست.

۵- عوامل مختلف می‌تواند بر چگونگی انتخاب و نحوه ارائه خبر یک رویداد اثر بگذارد.

۶- خبر یک رویداد هیچ گاه از«عینیت» مطلق برخوردار نیست. آنچه به عنوان خبر ارائه می‌شود، تنها شمایی از واقعیتهاست.

 


حاشیه:

  • Kurt Lewin , ” Psychological Ecology ” (1943) , Field Theory in Social Science ( New York: Harpers, 1951) , PP. 170 – ۱۸۷
  • David M. White; The “Gatekeeper “: A Study in Selection of News ” Journalism Quarterly, 27: 383 – ۳۹۰ (Fall 19750)
  • , – P. 385.
  • Paul B. Snider ” Mr. Gates, Revisited: A 1966 Version of the 1949 Case Study, ” Journalism Quarterly, 49: 419 – ۴۲۷ (Autumn 1967).
  • , – P. 427
  • Walter Gieber ,” Across Desk: A Study of 16 Telegraph Editors ,” Journalism Quarterly , 33: 423 – ۴۳۲ (Fall  ۱۹۵۶), John T. Mc Nelly. “Intermediary Communicators in the International Flow of News “Journalism Quarterly, 36: 23 – ۲۶ (Winter 1959),. Abraham Z. Bass ” Refining the “Gatekeeper” Concept: A UN Radio Case Study “Journalism Quarterly, 96: 96-72 (Spring 1969)., Richard M. Brown “The Gatekeeper Reassessed: A Return to Lewin,” Journalism Quarterly, 56: 595 – ۶۰۱ , & 679., (Summer 1979)., D. Charles Whitney and Lee B. Becker, “Keeping  the gates” for Gatekeepers: The Effect of Wire news “Journalism Quarterly 59: 60- 65 (Spring 1982)., Daniel Riffe et al., “Gate-keeping and the Network News Mix “Journalism Quarterly, 63:315 -321 (Summer 1986)
  • Bruce H. Westley and Malcom S. Mac Lean, Jr., “A Conceptual Model for Communication Research,” Journalism Quarterly, 34:41-38, (Winter 1957)
  • Walter J. Ward, “News Values, News Situations, and News Selections” An Intensive Study of Ten City Editors,” unpublished Ph.D. Dissertation, University of Iowa, 1967.
  • Lorenzo E. Carter, “News Values of Editor-Reporters on Five Oklahoma Newspapers,” unpublished Masters Thesis, Oklahoma State University, 1970. George R. Rhoades “News Values and News Decision of Selected Press and United Press International Newsmen in Oklahoma” unpublished Masters Thesis Oklahoma State University, 1970. Ronald L. Snipes, “News Values and News Decisions of High and Low Authoritarian Editors,” unpublished Ed. D dissertation, Oklahoma State University, 1973; L. Erwin Atwood, “How Newsmen and Readers Perceive Each Other’s Story Preferences,” Journalism Quarterly, 47:296 – ۳۰۲ (Winter 1970)., Carl Galow “A Comparison of One Newspaper’s Editors and Subscribers News Values” unpublished Ed. D dissertation, Oklahoma State University, 1973: Naiim Badii, “The Nature of News in  Four Dimensions: Normality, Prominence, Significances, Reward,” unpublished Master’s thesis, Oklahoma State University, 1976; Naiim Badii, and Walter J. Ward, “The Nature of News in Four Dimensions,” Journalism Quarterly, 57:243 – ۲۴۸ , (Summer 1980).
  • برای مطالعه درباره روش که به عنوان یکی از روشهای تحقیق در پژوهشهای ارتباطی مورد استفاده قرار می‌گیرد، به منابع ذیل مراجعه شود:

William Stephenson, The study of Behavior: a – Technique and Its Methodology, (Chicago: University of Chicago Press, 1953 ) Fred N. Kerlinger, Foundations of Behavioral  Research (New York: Holt, Rinehart and Winston, ine.,1973 ) , PP. 582 – ۵۹۸

در این روش – که تحقیق «وارد»  دیگران با استفاده از آن صورت گرفته – تعدادی خبر با توجه با ترکیب فاکتوریال شکل شماره ۲ –  از ترکیب ۳ یا ۴ نمونه –  انتخاب می‌شود؛ به صورتی که مضمون خبر را در ۲ یا ۳ پاراگراف بیان دارد (تحقیق  «وارد» ۵۴ خبر داشت. یعنی از هر ترکیب ۳ نمونه) مطالب هر خبر (هر ترکیب بر روی کارتهایی که به کارت معروف است، نوشته می‌شود و سپس از گزینشگران یا خوانندگان خواسته می‌شود که کارتها را بر روی مقیاس لیکرت یا طیف های ۹ یا ۱۱ درجه ای به صورتی توزیع کند که توزیع «نیمه نرمال» به وجود آورد. براساس نمراتی که هر خبر بر روی  این مقیاس که از کم اهمیت یعنی (۱) شروع شده تا قسمت سمت راست که با اهمیت ترین خبر ها یعنی ۹ یا ۱۱ و محاسبه های آماری گوناگون با میانگین ها، اهمیت و ارزش هر بعد خبر به طور کلی رفتار ارتباطی گزینگشران یا خوانند گان بررسی و مشخص می‌شود.

 

 

ff

سلامدفتر مطالعات و  برنامه ریزی رسانه cjt