دروازه‌بانی خبر چیست؟

دروازه‌بانی خبر چیست؟



دروازه بانی خبر فرآیندی است که طی آن میلیاردها خبر خلاصه وجمع و جور وخرد می‌شوند وبه صدها پیام تبدیل شده وبه اشخاص مفروض دریک زمان مفروض می‌رسند.

درجهانی به سر می‌بریم که هر لحظه و به هر طرف بچرخیم . خبری ، رویدادی، تفسیری ذهن ما را به خود مشغول می‌سازد. رسانه‌ها از همه طرف ما را محاصره کرده‌اند هنوز پیچ رادیو را نبسته، روزنامه را می‌گشاییم و درحال خواندن روزنامه، چشمی‌ هم به تلویزیون داریم.

امروز حتی تصور دنیای بدون رسانه برای ما غیرممکن است. بسیاری از ما فکر می‌کنیم که و اقعیت‌های اجتماعی همان چیزهایی هستند که از طریق رسانه‌ها به ما می‌رسند. اما حقیقت این است که جهان بینی رسانه‌ای، جهان‌بینی دقیق و قابل اعتمادی نیست. علی رغم تصور ما که گمان می‌کنیم رسانه‌ها با بی‌طرفی کامل صرفاً برای آگاه ساختن مخاطب، در تلاش و تکاپو هستند، امروزه رسانه‌ها بیش از هر زمان دیگر، تحت تأثیر اغراض و اهداف سیاسی و اقتصادی و منافع خاص گروهی، جاه طلبی‌ها و قدرت طلبی‌ها قرار دارند.

پیام‌هایی که از طریق رسانه‌ها به ما می‌رسد و یا حتی نمی‌رسد، تصویر ذهنی و آگاهی‌های ما را از جهان پیرامون شکل می‌دهد. هیچ کس نمی‌تواند ادعا کند که این تصویر ، تصویری دقیق، روشن و کامل است.

اخبار و رویدادها تا به گوش ما برسند از صافی هایی عبور می‌کنند که معلوم نیست با محتوای آنها چه می‌کنند. مسکوت گذاشتن  بعضی اخبار، گفتن بخشی از واقعیت یا تحریف آن بزرگ و کوچک کردن رویدادها، انتخاب زمان و نحوه تنظیم و آرایش مطالب و یا حتی نوع رسانه حامل پیام، خبر را در چنبره‌ای از فعل و انفعالات گوناگون قرار می‌دهد.

به این ترتیب می‌توان گفت: که تصویری مخدوش از جهان پیرامون برای ما ترسیم می‌شود. سوال اساسی این است که چه فرآیندی می‌افتد؟ چه کسی گزارش می‌دهد؟ چه کسانی  در مورد چگونگی انتشار و محتوای آن تصمیم می‌گیرند و چه تغییراتی را دانسته یا ندانسته اعمال می‌کنند؟ و چه زمانی و تحت چه عنوانی به صورت کالای خبری در اختیار ما می‌گذارند؟

حتی اگر فرض را برحسن نیت و بی‌طرفی کامل رسانه‌ها بگذاریم. تردیدی نیست که بین خبر اتفاق افتاده و خبر گزارش شده تفاوت و فاصله‌ای وجود دارد که می‌تواند ناشی از عناصری باشد که از طبیعت کار روزنامه‌نگاری ناشی می‌شود.

سانسور، خودسانسوری، گروه‌های فشار، گرایش‌های شخصی و سلیقه‌های فردی،  منافع گروهی، محدودیت‌های مکان و زمان محدویت فرصت تصمیم‌گیری، تکنیک‌های خاص روزنامه‌نگاری، جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی و… همه از عواملی هستند که بر جریان گزارش‌دهی و خبررسانی توسط رسانه‌ها تاثیر می‌گذارند. حال پرسش دیگر این است که چه کسانی  از میان ده‌ها عامل تعیین کننده حق و قدرت تصمیم‌گیری دارند و چگونگی در فرآیند انتقال خبر از منابع به مقصد عمل می‌کنند. هرکه هست و هر چه هست. یک واقعیت را نمی‌توان انکار کرد و آن اینکه عملکرد این گروه و تصمیمات آن‌ها ، اطلاعات  و آگاهی‌های صدها میلیون انسان را در هر روز و هر ساعت شکل می‌دهد و تصویر واقعیت‌های اجتماعی را برای آنان می‌سازد.

پس مطالعه این گروه به این دلیل اهمیت می‌یابد که  آنها تعیین می‌کنند ما چه بدانیم و چه ندانیم  آنها فرایند دانایی و اطلاع‌رسانی را رقم می‌زنند و به ویژه اینکه مسأله دروازه‌بانی در یک نقطه و در یک مقطع صورت نمی‌پذیرد و هر یک از عوامل و عناصر دست اندرکار می‌تواند بر جریان انتقال خبر تأثیر بگذراد.

 

نگاهی گذرا به تاریخچه دروازه بانی

قرن‌ها پیش زمانی که بشر اشکال اولیه ارتباط جمعی را ابداع کرد. به فکر راه‌های کنترل  آن نیز افتاد. در واقع، فرآیند کنترل به قدمت فرآیند ارتباط است. به عنوان مثال، کسانی که در شهرها جار می‌زدند، تصمیم می‌گرفتند چه چیزهایی را اعلام کنند وچه چیزهایی را اعلام نکنند.

کسانی که در کار چاپ و نشر کتاب بودند. نه تنها تصمیم می‌گرفتند که چه کتابی چاپ شود بلکه تصمیم آن‌ها بر محتوا و عرضه کتاب هم تأثیر داشت. به طورکلی همه کسانی که به نحوی در جامعه صاحب موقعیتی بودند ، مثل صاحبان قدرت و سرمایه، معلمان، چاپگران و تاجران، همه و همه برای به دست آوردن اطلاعات و کنترل آن تلاش می‌کردند و این کوشش و تلاش برای به دست آوردن اطلاعات ناشی از شناخت تاریخی بشر از این اصل مهم اجتماعی است که می‌گوید: «دانایی اساس قدرت اجتماعی است».

فردوسی، حماسه سرای ایرانی، بیش از یک هزار سال پیش چنین سروده بود: «توانا بود هر که دانا بود». تردیدی نیست که همیشه، همه اخبار به دست ما نمی‌رسد . همان طورکه لئو روستن (Leo Rosten ) در سال ۱۹۳۷ یاد آوری می‌کند : «روزنامه یک تقویم، سالنامه یا روزشمار تاریخ نیست. کل فرآیند روزنامه‌نگاری در انتخاب خلاصه شده است.

بیش از یک دهه بعد (۱۹۴۹) ویلبر شرام (Wiilber Schramm ) دراین باره می‌نویسد : هیچ یک از جنبه‌های ارتباط به اندازه تعداد زیاد انتخاب و عدم انتخاب در شکل‌دهی افکارگیرنده و ارتباط‌گر موثر نیست.»

اما امر نظریه انتخاب در فرآیند ارتباط ، تا زمانی که کورت لوین (Curt Lewin ) اصطلاح «دروزاه‌بان » (Gatetekeeper ) رابه وجود آورد، چه پرداخته نشده بود. بعد از لوین ،دیوید منینک وایت (David Manning White ) به این اصطلاح ، تحت نام مستعار «آقای دروازه »زندگی بخشید.

مفهوم «دروازه‌بان » چارچوبی برای ارزشیابی به متخصصان داد تا مشخص شود که انتخاب‌ها چگونه  صورت می‌گیرند و چرا بعضی از عناوین خبری رد می‌شوند. این مفهوم همچنین ساختاری برای مطالعه  فرآیندهایی به جز انتخاب فراهم کرد؛ نظیر اینکه  محتوا چگونه شکل می‌گیرد. ساخته می‌شود و مکان و زمانش مشخص می‌شود ،نظریه  «لوین » برای درک این موضوع به وجود آمدکه چگونه یک نفر می‌تواند تغییرات  اجتماعی گسترده‌ای در جامعه به وجود آورد .

تحقیقات لوین به حرفه روزنامه‌نگاری مربوط نبود و مثال اصلی‌اش شامل تغییرعادات غذایی در یک جمعیت مقروض بود. اونتیجه گرفت که تمام اعضای آن جمعیت مقروض نقش یکسانی در این تصمیم که چه چیزی خورده شود ، ندارند واین تغییر اجتماعی به بهترین صورت ، توسط کسانی انجام می‌گیرد که بیشترین کنترل را روی انتخاب مواد غذایی برای منازل دارند. به نظر لوین، غذا از چند مجرا به روی میز غذا‌خوری می‌رسد. یک مجزا، فروشگاه مواد غذایی است و یک مجرا ، باغچه سبزی و میوه موجود در خانه است. لوین که باور داشت این چارچوب نظری در هر سطحی قابل تعمیم است. دراین باره چنین گفت: این وضعیت نه تنها برای مجراهای مواد غذایی ،بلکه در مورد عبور خبر از یک مجرای ارتباطی نیز صدق می‌کند و هم چنین برای نقل و انتقال کالاها و افراد.

بعد از کورت لوین، دیویدم ،وایت که دستیار تحقیقاتی او دردانشگاه آیوا بود ، نظریه مجراها و دروازه‌بانان را به صورت یک طرح تحقیقاتی درآورد.

وایت ، یک «ادیتور اخبار خبرگزاری‌ها » را انتخاب کرد واورا «آقای دروازه » نامید و از او خواست که تمام خبرهایی که از سه خبرگزاری «یونایتدپرس » و «آسوشیتد پرس» و«خبرگزاری بین المللی » (INS ) دریافت می‌کند، نگه دارد. مدت اجرای این طرح یک هفته  درفوریه ۱۹۴۹ بود و قرار شد که هرخبری را که «آقای دروازه »رد می‌کند، علت آن رابه یک توضیح کوتاه ، روشن سازد.

طبق این تحقیق، انتخاب‌های آقای دروازه کاملا ذهنی بود. یک سوم مطالب انتخاب نشده براساس ارزیابی‌های ذهنی آقای دروازه و دوسوم بقیه به علت کمبود یا نبود جا و یا به این علت که مطالب مشابه چاپ شده یا درحال چاپ است ،رد شده بودند.

درسال ۱۹۸۱ مدل دروازه وایت توسط ویندال (Windhal ) ومک کوئل (Mcquail ) به صورت نمودار ۱ نشان داده شد.

 
                                                                      نمودار ۱

 

دراین مدل ، دروزاه بان می‌تواند یک یا چند نفر باشد که به طورهماهنگ عمل می‌کنند. محدودیت این مدل این است که به این موضوع توجه نکرده که چند دروازه‌بان، نقطه نظرهای متفاوتی درباره جمع آوری، شکل‌دهی و نحوه ارائه پیام خواهند داشت.

درسال ۱۹۶۶ ،پاول اسنایدر ، این تحقیق را با همان «آقای دروازه » قبلی تکرار کرد. با این  تفاوت که این دفعه آقای دروازه با یک خبرگزاری کار می‌کرد (دفعه قبل سه خبرگزاری بود) و شانزده سال هم پیرتر شده بود.نتیجه تقریبا همان نتیجه آزمایش قبل بود: انتخاب‌های آقای دروازه بر پایه مسائلی بو د که خودش دوست داشت و فکر می‌کرد که خوانندگانش می‌خواهند. او در آزمایش دوم، علایق انسانی کمتر استفاده می‌کرد و به اخبارصرف (Hatd News ) علاقه بیشتری داشت. او در مورد علایق خود چنین می‌گوید: «من چند تعصب دارم که کار زیادی در مورد آنها نمی‌توانم بکنم ، من ازسیاست‌های اقتصادی ترومن، از ذخیره سازی  روشنایی روز و نوشابه گرم بدم می‌آید. ولی باز هم اگر مطلب بهتری پیدا نکنم، علی رغم میل باطنی‌ام از همین‌ها هم استفاده می‌کنم. ترجیح دیگر من برای انتخاب ،اخباری است که متناسب با نیازهای ما باشد».

 

 سایر مدلهای «دروازه بانی خبر»

درسال ۱۹۵۶ ،در یکی از اولین مطالعات بعد از وایت، آقای  گیبر(Gieber ) 16 روزنامه را مورد مطالعه قرار داد و نتیجه آن چیزی بسیار متفاوت با نتیجه‌گیری وایت بود.

ویات نتیجه گرفته بود که ارزش‌های شخصی دروازه‌بان عامل مهمی‌ در تصمیم‌گیری اوست درحالی که ، گیبر دروازه‌بان را به این صورت تعریف می‌کند: « کسی که تحت فشار جزئیات مکانیکی قرار دارد،» و می‌افزاید که «اریتور تکلس خبرگزاری » اساسا فرد منفعلی است و فرآیند انتخاب ، مکانیکی است و مسائل سازمانی و مسائل روزمره کار ارتباطی ،خیلی بیشتر ارزش‌های شخصی وی در کار گزنیش دخالت می‌کنند.

یک سال بعد وستلی ومک لین (Westly and Maclean ) مدلی ارائه کردند که تلفیقی بود از نظریه‌ای که دروازه‌بانی خبر را یک فعالیت سازمانی می‌دانست با نظریه ABX نیوکام ( نمودار ۲)

 

 

دراین مدل X نشانه هر رویداد و واقعه‌ای در محیط اجتماعی است که در مورد آنها از طریق رسانه‌ها ارتباط صورت می‌گیرد .

A ،نقش مبلغ و حمایتی دارد  و اشاره دارد به افراد یا سازمان‌هایی که درباره X حرفی برای گفتن دارند. A می‌تواند  یک سیاستمدار ، تبلیغاتچی یا منبع خبر باشد به طور کلی ، A یک «ارتباط‌گر هدفمند» (Purposive Communicator ) است.

C ، یک سازمان رسانه‌ای یا افراد داخل آن سازمان است. او برحسب «نیازهای مخاطب» X های مختلف را مستقیما و یا ازطریق A دریافت می‌کند و به عبارتی «ارتباط‌گر غیرهمدفمند» است.

B ،یعنی گروه مخاطبان، نیز کار گزینشگری را ادامه می‌دهد و در میان اخبار ارائه شده با توجه به نیازهای خبری خود، عمل گزینش را انجام می‌دهد. باس (Buss ) درسال ۱۹۶۹ فکرش را بدین صورت مطرح کرد که تمام دروازه بانان به یک شکل عمل دروازه بانی را انجام نمی‌دهند و مدلی ارائه کرد و آن را «جریان داخلی دو مرحله ای دروازه‌بانی »نامیده. (نمودار ۳)

 
                                             نمودار ۳

 

برحسب تقسیم‌بندی باکس دروازه  به دو دسته تقسیم می‌شوند: یک دسته «خبر جمع کن‌ها » (News gathers ) هستند شامل نویسندگان ،گزارشگران و سردبیران محلی و کارشان این است که اخبار خام را که مجراهای گوناگون به دست آنها می‌رسد تنظیم می‌کنند. دسته دوم «پردازندگان خبر» (Newsproceddors ) هستند . که خبر تنظیم شده رابه محصول نهایی آماده برای چاپ تبدیل می‌کنند. «پردازندگان خبر» شامل سردبیران کل ، مصحح ها و مترجمان هستند.

یک سال بعد (۱۹۷۰) هالورن (Halloran) والیوت (Elliot ) و مرداک (Murdock ) نوشتند که فرآیند دروازه‌بانی در دفتر روزنامه آغاز نمی‌شود ،بلکه همراه با «خبر نگاردرخیابان» آغاز می‌شود .

«چینبال «(Chinball) ) (1977) اظهار داشت که اصطلاح «خبر جمع کن» را نمی‌پسندد و استدلال می‌کرد که : «خبر سیب نیست که در خیابان ریخته باشد و خبرنگار جمع کند. خبرنگار باید خبر را از طریق انتخاب قطعات کوچک اطلاعات از میان توده انبوه مواد خامی‌ که دریافت می‌کند. و سازمان دادن آنها در قالب‌های مرسوم روزنامه‌نگاری خلق کند»

همه خبرهایی که به روزنامه می‌رسد خبرهای خام نیست. بعضی از آنها مثل خبرهای روابط عمومی‌ها تقریبا پردازش شده  و آماده مصرف است. و این یک عامل جذابیت  برای خبرنگار است و عامل مثبتی است که باعث ردشدن خبر از دروازه می‌شود. پس به نحوی، دست‌اندرکاران  روابط عمومی‌ها را می‌توان پردازندگان خبر نامید.

دروازه‌بانی خبر (تعاریف)

دروازه‌بانی خبر فرآیندی است که طی آن میلیاردها خبر خلاصه وجمع و جور وخرد می‌شوند و به صدها پیام تبدیل شده و به اشخاص مفروض در یک زمان مفروض می‌رسند.

معمولاً تصور می‌شود که دروزاه‌بانی ، انتخاب خبر برای روزنامه است ولی دروازه‌بانی خبر، چیزی بیش از یک انتخاب ساده است. به گفته تیچر (Ticher ) دروازه‌بانی باید این طور تعریف شود: « فرآیند گسترده‌ای از کنترل اطلاعات ،  شامل تمام  جنبه‌های رمزگذاری پیام : نه فقط انتخاب، بلکه ممانعت از نشر، انتقال، شکل‌دهی، ارائه و عرضه، تکرار، زمان‌بندی در طول مسیر انتقال از منبع به گیرنده. به عبارتی دروازه‌بانی شامل تمام جنبه‌های انتخاب نگه داشتن و کنترل پیام است .چه با پیام از طریق رسانه‌ها برقرار شود، چه از طریق مجراهای میان فردی ».

در یک تحلیل دقیق‌تر می‌توانیم بگوییم: دروازه‌بانی، فرآیند دوباره‌سازی یک چارچوب ضروری برای رویداد و تبدیل آن به خبر است و ارتباط گران ، عناصری از پیام را نتخاب می‌کنند و بقیه را رد می‌کنند عناصر انتخاب شده، به طور برجسته‌ای نمایش داده می‌شوند: با بیش‌ترین سرعت و مکرر.

اغراق نیست اگر بگوییم تمام دست‌اندرکاران امر ارتباط به نحوی دروازه‌بان هستند. چون دروازه‌بانی یک امر ضروری در سراسر فرایند انتخاب و تولید پیام است.

نه تنها انتقال همه خبرها ممکن نیست. بلکه انتقال مواد خامی‌ که شکل و شمایل خبر را نداشته باشد هم غیرممکن است.

اگر چه این اصطلاح  بیشتر در زمینه ارتباطات شامل رسانه‌های جمعی است. ولی می‌تواند برای هر نقطه تصمیمی‌ و شامل هرگونه اطلاعاتی باشد. چه انتقال در مجرای جمعی اتفاق بیفتد، چه در مجرای فردی.

به نظر شرام، دریک سیستم اجتماعی، هرفردی به عنوان یک دروزاه‌بان بالقوه برای دیگران عمل می‌کند فعالیت دروازه‌بانی از نقطه‌ای شروع می‌شود که در آن یک ارتباط‌گر درباره یک پیام واقعی یا بالفعل چیزی را می‌فهمد و در نقطه‌ای پایان می‌پذیرد که این پیام‌های تا حدودی تغییر یافته به گیرنده منتقل شده است. یک دروازه، یک نقطه تصمیم ورود یا خروج است.

فرآیند دروازه‌بانی

در این بخش عامل‌هایی را که باعث می‌شود یک خبر مورد توجه ارتباط‌گر قرار بگیرد مشخص می‌کنیم. این عوامل شامل:

  1. راه‌های ورود خبر به مجرا ؛
  2. نبردهای دوطرف دروازه ؛
  3. مشخصات موضوعات خبری ؛
  4. ارزش‌های و نگرش‌های شخصی فرد گزینشگر است.

هر یک ازاین عوامل رابه اختصار روشن می‌کنیم:

  1. راه‌های ورود خبر به مجرا : اطلاعات ازطریق مجراهای گوناگون به سازمان‌های خبری می‌رسد. سیگال (Sigal) درسال ۱۹۷۳ ، راه‌های ورود خبر به مجرا را به سه دسته تقسیم کرد : ۱- مجراهای عادی.۲- مجراهای غیررسمی‌؛ ۳- اخبار تولیدی .

۱/۱ . مجراهای عادی : شامل جریانات رسمی‌ مثل محاکمات، مسائل دادگاه‌ها، مسائل انتخاب‌ها ؛ بیانیه‌های مطبوعاتی که از طریق رادیو و خبرگزاری رسمی‌ به اطلاع می‌رسد؛ کنفرانس‌های خبری از جمله خلاصه  گزارش‌های خبری که به وسیله سخن‌گویان رسمی‌ و مصاحبه‌هایی که توسط سخن پراکنی‌ها ارائه می‌شود و وقایعی که جنبه فوریت ندارد مثل سخنرانی‌ها وجشن‌ها.

۱/۲ . مجراهای غیررسمی‌: شامل گزارش‌های خبری از سایر سازمان‌های خبری و دستوراتی نظیر بخشنامه‌ها.

۱/۳ . اخبار تولیدی : اخباری هستند که توسط کادر خبری یک سازمان ارتباطی تهیه می‌شوند.

  1. نیروهای دوطرف درو ازه : همان‌طور که ذکرشد،یکی از اندیشه‌های اصلی لوین این بود که عواملی در دو طرف دروازه وجود دارند که تمایل دارند جهت تصمیم را عوض کنند. اگرخبری از دروازه رد شد ،عامل منفی تبدیل به مثبت می‌شود و یا بالعکس . یک مثال : رویدادی در منطقه‌ای دوردست که شبکه تلویزیون در آنجا خبرنگار ندارد، اتفاق می‌افتد. مساله نداشتن خبرنگار و دوری راه و هزینه زیاد تهیه خبر از آنجا ، عوامل منفی هستند ولی اگر مقامات اجرایی فکر کنند که این موضوع آنقدر مهم است که هزینه گزاف هم می‌تواند برای آن صرف شود ، تمام عوامل منفی قبلی تبدیل به عامل مثبت می‌شوند چون شبکه پول زیادی برای به دست آوردن آن اخبار خرج کرده ،پس احتمال زیاد دارد که از دروازه‌های پیاپی بعدی با موفقیت بگذرد و به صورت برجسته، در بهترین زمان ممکن مثلا در اخبار غروب تلویزیون پخش شود.

حال سوال این است که آیا همیشه عوامل مثبت و منفی طرفین دروازه باید جهت خود را بعد از عبور تغییردهند؟ خیر. لزوما همیشه این طور نیست. مثلا اگر یک خبردارای ارزش خبری بالا باشد، در طول مسیر از دروازه های گوناگون رد می‌شود تا زمانی که کهنه شود.

  1. مشخصات «موضوعات خبری » (News Item ) بعضی ازخبرها ، به طور مشخص دارای ارزش خبری بیشتری از سایرخبرها هستند. در مورد ارزش‌های خبری مختلف، فهرست‌های گوناگون تهیه شده ولی ارزش‌های زیر در‌ همه فهرست‌ها به چشم می‌خورند:

تازگی ،مجاورت ، اهمیت ، دربرگیری ، علایق ، درگیری ، تضاد، احساسات، نوظهوری ، استثناء و شگفتی.

  1. ارزش‌ها و نگرش‌های شخصی فرد گزینشگر: سوال این است که گزینشگر چه نوع ارزش‌ها و نگرش‌هایی را به خود به دروازه می‌آورد؟ در پاسخ به این سوال ، وایت درسال ۱۹۵۰ گفته بود که نگرش‌ها و ارزش‌های شخصی «آقای دروازه » تاثیر زیادی برروی انتخاب دارد. این نظریه به وسیله فلیگل (Flegel ) و شفه (Shaffee ) تایید شد. آنها در مورد دو روزنامه محافظه کار ولیبرال مطالعه کردند. از گزیشنگران روزنامه سوال شد که تحت تاثیر کدام یک از عوامل زیر قرار گرفتند؟ نگرش‌های شخصی،خواست‌ها و نیازهای مخاطبان ،ادیتوها یا صاحبان آگهی‌ها. خبرنگاران هر دو روزنامه اذعان داشتند که در درجه اول تحت تاثیر نگرش‌های خود و در مرحله بعد، ادیتورها و سپس خوانندگان و در مرحله آخر صاحبان آگهی‌ها هستند. به این ترتیب آنها عامل فشار خارجی را منکر شدند. از این گزارش چنین نتیجه گرفته شد که یک گزارشگر (روزنامه‌نگار ) حرفه‌ای باید اول تعصب‌های خودش را بشناسد و بعد سعی کند که آنها را در گزارش‌های عینی مهار کند.

به مثالی درزمینه ارزش‌ها و نگرش‌های شخصی توجه کنید:

وقتی که جک اندرسون در سال  ۱۹۸۰ درستون معروف «چرخ و فلک واشینگتن » (Washington Mwerry go-round ) تقشه محرمانه ایالات متحده امریکا برای پیاده کردن نیرو در ایران را فاش کرد . بسیاری از خبرنگاران از انتشار این خبر خودداری کردند. درحالی که توجه عمومی‌ معطوف به این نکته بود که آیا انتشار چنین اخباری، امنیت کشور را به خطر نمی‌اندازد؟ ولی تصمیم سردبیران روزنامه در خصوص انتشار آن خبر در این ستون، مبنی براعتماد و احساسی بود که آنان نسبت به جک آندرسون داشتند و نیز اهمیتی که خبر برای مردم داشت. به هرحال این مطلب موید اختلاف نظر در پیش‌داوری‌ها و شخصیت‌های فردی روزنامه‌نگاران است. مبنی براین که دروازه بانان خبری منفعل هستند و خود را فقط با انگاره‌هایی تطبیق می‌دهند که فکر می‌کنند خوانندگانشان نیاز دارند و یا به فکرهایی می‌پردازند که عینیت داشته باشد. سبک‌های مختلف گزارشگری و تفسیرهای فردی نسبت به خواست مدیریت احیاناً منجر به تصمیمات مختلف دروازه‌بانان خبری می‌شود.

یک تحلیل مجدد از تحقیق “آقای دروازه ” که به وسیله «مک کومب» (Mccomb ) و «شاو» (Shaw )  و هرش » (Hirsch ) درسال ۱۹۷۷ انجام شد. یادآور شد که نگرش‌ها و ارزش‌های «آقای دروازه» به آن اندازه که «آقای وایت» گفته مهم نیست. این مطالعه نشان می‌دهد که انتخاب‌های «آقای دروازه » نشانگر تصمیمات «آقای دروازه ».

نقش اجتماعی «دروازه‌بانی خبر»

فرآیند «دروازه‌بانی » فرآیند خلق واقعیت‌های اجتماعی است. اگریک رویداد توسط دروازه‌بان رسانه‌ای که ما از آن استفاده می‌کنیم رد بشود، آن رویداد جزء واقعیت‌های اجتماعی ما نخواهد شد ولی اگ ریک رویداد از دروازه بگذرد و منتشر شود، نه تنها برای ما به عنوان مخاطب تبدیل به واقعیتی اجتماعی می‌شود، بلکه به شدت برجهان‌بینی ما نیز تاثیر خواهد گذاشت.

تاثیر بر داشت‌های دروازه‌بانان از واقعیت‌های اجتماعی برروی مخاطبان بدیهی‌ترین تاثیر دروازه‌بانی بر روی شناخت مخاطبان و شکل‌دهی جهان‌بینی  آنان است. این موضوع «نقشه‌های شناختی »نامیده می‌شود .

اطلاعاتی که از دروازه گذشت، جزئی از واقعیات اجتماعی می‌شود و توانایی آن را دارد که نگرش‌های مخاطبان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

تحقیقات «برجسته سازی» نشان می‌دهد مطالبی که به دفعات بیش‌تری از دروازه‌ها می‌گذرند. به نظر مخاطبان مهم‌تر می‌آیند.

باید به این نکته توجه داشت که فرآیند دروازه‌بانی خبر بر نگرش‌ها و افکار عمومی‌ اثر می‌گذارد به شرطی که پیام‌های حمایت کننده و متضاد و هر دو از دروازه بگذرند. مثلا توانایی نیروی نظامی‌ امریکا در کنترل دسترسی به اطلاعات مربوط به جنگ ۱۹۹۱ خلیج فارس ،حجم عظیم مطالب خبری رادر مورد درگیری امریکا درجنگ ، کاهش نداد. اما تعداد بسیار کمی‌ از این مطالب منفی بود . نه تنها جنگ در راس مسائل  عمومی‌ قرار داشت، بلکه بعد از جنگ میزان مقبولیت جورج بوش در افکار عمومی‌ به سطح بی سابقه‌ای رسید.

بسیاری از مقوله‌ها یا رویدادهایی که تحت پوشش قرار نمی‌گیرند . برای بسیاری از اعضای جامعه مخاطبان وجود ندارند. وجود یک صنعت تبلیغاتی گسترده در ایالات امریکا برپایه این فرض استوار است که پوشش رسانه‌ای، قدرت موقعیت و اعتبار را به آن افراد و سازمان‌هایی می‌دهد که راه خود را در رسانه‌ها باز کنند.

نظریه‌پردازی «دروازه‌بانی خبر»

موضوع مهم  درساختن نظریه برای دروازه‌بانی خبر، تعیین سطح سنجشی است که نظریه برآن بنا می‌شود. به عبارت دیگر، سطح دیگر پیچیدگی واحدهای اجتماعی مطالعه می‌شود. طیف سطوح سنجش، از تک‌تک افراد تا یک ملت متفاوت است. ما در این قسمت پنج سطح تحلیل را شخص می‌کنیم:

  1. ارتباط‌گر به عنوان یک شخص ؛
  2. شیوه‌ها و رویه‌های کار مطبوعاتی؛
  3. سطح سازمانی ؛
  4. سطح نهادی و اجتماعی ؛
  5. سطح نظام اجتماعی

عقاید لوین به این نظریه منتهی می‌شود که دروازه‌بانی فرآیندی است که بر سطح فردی تحلیل عمل می‌کند. به این معنی که یک شخص دروازه را باز می‌کند و می‌بندد.

شرام عقیده داشت که جریان خبرها از طریق سازمان مورد بررسی قرار می‌گیرند.

  1. سطح فردی : سول این است که افراد تاچه اندازه در انتخاب خبرها نقش دارند و مسئول هستند؟ این نقش و مسئولیت برحسب نوع سازمان ارتباطی متفاوت است. نتیجه یک کار تحقیقی که در سال ۱۹۸۹ انجام می‌پذیرفت ، نشان می‌داد که دروازه‌بانان تلویزیون در کار خود دارای خود مختاری بیش‌تری، نسبت به همتایان خود درروزنامه‌ها هستند.

وقتی که ما در دروازه‌بان رابه عنوان یک شخص در نظر می‌گیریم، باید به یک رشته عوامل که با شخص او مرتبط هستند. توجه کنیم که عبارتند از : الگوهای تفکر، استراتژی تصمیم‌گیری، مشخصات شخصیتی ،زمینه‌ها، ارزش‌ها، تجارب شخصی و رهگشایی شناختی (Cognitive Heuridtic ).

  1. شیوه‌ها و رویه‌های کار مطبوعاتی : همان طورکه لوین فرآیند دروازه‌بانی را توصیف کرده ، حرکت در یک مجرا ، از دروازه‌ای به دروازه دیگر به وسیله یک دروازه‌بان کنترل می‌شود، چگونه؟ به وسیله یک رشته قوانین بی‌طرف که به آن‌ها قوانین کار روزمره ارتباطی می‌گویند . این قوانین عبارتند از : اعمال تکراری ، طرح‌ریزی شده و روشمند که دست‌اندرکاران رسانه‌ها برای انجام کار روزانه‌شان از آنها استفاده می‌کنند. این قوانین عادی نه تنها برای جمع آوری، پردازش و انتقال خبر به کار می‌رود، بلکه برای ارتباطات میان فردی هم کاربرد دارد.
  2. سطح سازمانی : دراینجا یک سوال مطرح می‌شود، اگر شیوه‌ها و روش‌های کار مطبوعاتی به وسیله سازمان ارتباطی مشخص می‌شود، چرا ما آن‌ها رابه صورت و سطح متفاوت تحلیل و بررسی قرار می‌دهیم؟ اگرچه شیوه‌های کار مطبوعاتی در بسیاری از سازمان‌های ارتباطی به صورت مشترک وجود دارد ولی مورد نظرما، عامل‌هایی هستند که در سازمان‌های مختلف متفاوتند.

مطالعه دروازه‌بانی درسطح سازمان ضروری است. چون اگر سازمان و شیوه‌های کار هستند که خبر را می‌سازند، این سازمان ارتباطی است که افراد را استخدام می‌کند و قوانین را وضع می‌کند. توانایی استخدام و اخراج یکی از بزرگترین قدرت‌های سازمان است و این امکان را به سازمان می‌دهد که آینده را شکل دهد و گذشته را تغییر دهد.

از نقطه نظر سازمان «دروازه‌بان موفق » کسی است که علایق سازمان را کاملا بفهمد . اگر یک سازمان، طریقی را که «دروازه » عمل می‌کند نپسندد، دروازه‌بان را اخراج می‌کند.

  1. سطح نهادی – اجتماعی خارج از رسانه : باید در نظر داشت که یک سازمان ارتباطی درون یک نظام اجتماعی و در کنار سایر نهادهای اجتماعی قرار دارد که بسیاری از آنها برکار دروازه‌بانی تاثیر می‌گذارند . برای مثال :منابع خبر، مخاطبان، سایر رسانه‌ها، روابط عمومی‌ها و دولت .
  2. سطح نظام اجتماعی : دروازه‌بانی خبر، وابستگی‌های مشخصی به نظام اجتماعی دارد. لوین درسال ۱۹۴۷ ،برای اولین‌بار، دروازه‌بانی را فرآیندی دانست که باعث تغییر اجتماعی می‌شود. بعضی از عواملی که یک دروازه را محاصره کرده‌اند، بر روی سطح تحلیل نظام اجتماعی اثر می‌گذارد. و پایه و اساسی برای سایر سطوح تاثیر فراهم می‌کنند. چند متغیر در سطح نظام اجتماعی عبارتند از: فرهنگ ، ساختار اجتماعی ، ساختار علایق و ایدئولوژی.

 

تنیجه :

شاید بتوان گفت که امروزه کم‌ترین نقش دروازه‌بانی را، به ویژه در جهان سوم، خود روزنامه‌نگاران هستند زیرا که مختار و مخیر در انتخاب و انتشار اخبار واقعا دلخواه مردم نیستند. آنان در بسیاری او موارد، علی رغم تشخیص این موضوع که بعضی ازخبرها بسیار مورد علاقه مردم است. به علل گوناگون قادر به انتشار آن‌ها نیستند. به طورکلی سه گروه را می‌توان به عنوان دروازه‌سازان عمده خبر نام برد:

گروه اول : هیات حاکمه و سیاستگذاران که به آنحا مختلف جلو انتشار آنچه را که به صلاح خود نمی‌بینند ، می‌گیرند. گرچه این کاربسیار اوقات تحت پوشش حفظ منافع ملی صوت می‌گیرد ولی عملا در اکثر موارد و در غالب کشورها، درخدمت حفظ قدرت و مشروع جلوه دادن وضعیت موجود است.

گروه دوم : بخصوص در عصر ما، سرمایه‌داران و صاحبان قدرت‌های مالی و تامین‌کنندگان هزینه‌های مطبوعات از طریق آگهی‌ها هستند. اما در کشور ما هنوز به این دلیل  که سرمایه‌داری آن‌چنان رشد یافته نیست و نقش تولیدی ندارد و بیشتر به دلال وابسته است، این نقش آنچنان که در غرب برایش هیاهو راه انداخته‌اند، مصداق ندارد، اما به هرحال نمی‌توان آن را نادیده انگاشت.

گروه سوم: مدیران و سردبیران  مطبوعات جهان سوم هستند که در بسیاری از موارد انتصابی‌اند. خطر این عامل از سانسور مستقیم  بیشتر است. زیرا ظاهرا حکومت را آزادی‌خواه و مدافع آزادی مطبوعات قلمداد می‌کند، اما در عمل تاثیر منفی آن برعملکرد مطبوعات از سانسور مستقیم بیشتر است.

اینها دروازه‌سازان اصلی هستند. دروازه‌بانان فرعی هم وجود دارند. در حالی که مردم باید دروازه‌سازان اصلی باشند، ولی اغلب به صورت کمرنگ و ظاهری به خواسته‌هایشان  توجه می‌شود و نقش ضعیفی را در این فرآیند ایفا می‌کنند. سایر عواملی که برفرایند دروازه‌بانی اثر می‌گذارند عبارتند از:

  1. ضعف آموزش روزنامه‌نگاری و آگاهی‌های اجتماعی روزنامه‌نگاران؛
  2. عدم استقلال حرفه ای روزنامه‌نگاران و وابستگی مالی آنها به سازمان ارتباطی ؛
  3. سطح سواد و آگاهی‌های عمومی‌ جامعه ؛
  4. عدم امنیت کامل قضایی و اجتماعی روزنامه‌نگاران؛
  5. مسائل و مشکلات اقتصادی حاکم برجامعه؛

بحران اقتصادی عمومی‌ که تاثیرش را بر وضعیت مطبوعات نیز باقی می‌گذارد. مثل کمبود کاغذ و مشکلات چاپ، شرایط رقابت سالم در مطبوعات را از بین می‌برد و چون رقابتی در کار نیست. تا مخاطب بیش‌تری به دست بیاوردند و تیراژ خود را بالا ببرند. فرآیند دروازه‌بانی به حداقل تاثیر خود در جذب مخاطب می‌رسد. چرا که دست‌اندرکاران روزنامه انگیزه‌ای برای بالا بردن تیراژ که خود در گرو وسواس و دقت در امر دروازه‌بانی خبر است، ندارند.

شریط اقتصادی _سیاسی در فرآیند ادامه خبر هم نقش مهمی‌ بازی می‌کند. به عنوان مثال: نحوه درج و ارائه خبر افزایش حقوق معلمان و استادان ، علی‌رغم داشتن ارزش خبری زیاد در یک شرایط نامتعادل اقتصادی، به دلیل تاثیرات تورمی‌که می‌تواند به دنبال داشته باشد، نوع خاصی از اعمال دروازه‌بانی را اقتضا می‌کنند.

مهدخت بروجردی علوی


حاشیه

  1. Pamela.J.Shoemaker , Gatekeeping .(1992)
  2. Donohue .Tichner “Gatekeeping: Mass Mwdia System and Information “.PP.43-45
  3. ارتباط ،مهدی محسنیان راد ، تهران :سروش ، ۱۳۶۹ ،ص ۳۷۶-۴۲۷٫
  4. جریان بین المللی اطلاعات، دکترحمید مولانا؛ ترجمه یونس شکرخواه ،تهران :مرکز مطالعات وتحقیات رسانه، ۱۳۷۱ ،ص ۳۸-۳۹
  5. کارکرد مطبوعات درایران ، همشهری ،ش ، ۶۰ (۸اسفند ۱۳۷۱) :۶-۷
  6.  Dwnis Mc Quail and Windhall – Communication Models
ff

سلامدفتر مطالعات و  برنامه ریزی رسانه cjt