اعتبار منبع

اعتبار منبع



یکی از مواردی که مخاطبان وسایل ارتباط جمعی معمولاً به دنبال کشف و ارزیابی آن هستند، هویت منبع پیام و میزان درستی و اعتبار آن است.

اعتبار منبع کدام است ؟

یکی از مواردی که مخاطبان وسایل ارتباط جمعی معمولاً به دنبال کشف و ارزیابی آن هستند، هویت منبع پیام و میزان درستی و اعتبار آن است. ذکر منبع پیام در خبرها و مقاله‌ها و دیگر مطالب رسانه‌ها ی دیدرای و نوشتاری، علاوه بر اینکه در جلب اطمینان مخاطب مؤثر است، به پیام و خود رسانه نیز به عنوان منبع پیام، اعتبار بیشتری می‌بخشد، ذکر منبع در خبرها تا آنجا اهمیت یافته که در برخی از کشورها که به اجرای مقررات عهدنامه بین‌المللی حفظ حقوق مؤلف پایبندند گاه ممکن است عدم ذکر و درج منبع در خبرها، منجر به تحت تعقیب قرار گرفتن مسئولان رسانه‌ها شود.

 

منابع روزنامه‌ها

منابع و مآخذ مطالب چاپ شده در روزنامه‌ها در یک تقسیم‌بندی نه چندان تازه، ۱۲ مورد را در بر می‌گیرند:

  1. اخبار و مقاله‌هایی که توسط خبرنگاران و نویسندگان تحریریه درمحل انتشار روزنامه تهیه می‌شوند؛
  2. مطالب ارسالی از سوی خبرنگاران ثابت یا فرستادگان مخصوص روزنامه در شهرستان‌ها و یا خارج از کشور؛
  3. نوشته‌های همکاران غیر مستقیم روزنامه‌ها؛
  4. اخبار و تفسیرهای خبرگزاری‌های داخلی و خارجی؛
  5. اخبار و اعلامیه‌های دولتی دریافت شده از روابط عمومی‌ها؛
  6. اطلاعات و اخبار دریافت شده از انجمن‌ها، جمعیت‌ها، احزاب و اصناف و حتی افراد عادی؛
  7. اخبار و مقاله‌های اقتباس شده از روزنامه‌ها و نشریات داخلی یا خارجی؛
  8. اخبار و مطالب رادیو – تلویزیون داخلی؛
  9. بولتن‌ها و نشریات سفارتخانه‌های خارجی و نمایندگی‌های کشورهای خارجی؛
  10. اخبار ارسالی خوانندگان به وسیله‌ی نامه یا تلفن؛
  11. مطالب تهیه شده از آرشیوها و کتابخانه‌ها؛
  12. مطالب و اطلاعات تهیه شده از فیلم‌های مستند خبری ۱.

امّا مهم‌ترین و پر ارزش‌ترین منبع خبری مطبوعات، گزارش‌های اختصاصی خبرنگاران خودی است که با توجه به نیازهای خوانندگان، با دقت، هوشیاری و موشکافی تهیه و ارسال می‌شوند.

روزنامه‌ها و دیگر رسانه‌ها نیز معمولاً، با توجه به تناسب موضوع، ارزش و اهمیت بیشتری به این گونه اخبار می‌دهند. در این مورد بخصوص، گذشته از تمامی‌ اهمیت و ویژگی‌های مثبتی که یک گزارش اختصاصی خبرنگار خودی می‌تواند برای روزنامه داشته باشد، معمولاً باعث آرامش خیال و اطمینان خاطر سردبیران و مسئولان روزنامه‌ها هم می‌شود. مسئولان روزنامه‌ها اغلب این طور تلقی می‌کنند که منبع این گونه گزارش‌ها و خبرهای اختصاصی، معتبر است و می‌توان با خیال راحت و بدون نگرانی از واکنش‌های احتمالی آتی، بسته به اهمیت خبر، تیتری ۸ تا ۱۰ ستونی نیز درصفحه‌ی  اوّل به آن اختصاص داد. در واقع، سردبیران در چنین مواردی کمتر نگران صحت و سقم منبع خبر – که بی اعتباری آن،گاه می‌تواند اعتبار چندین ساله روزنامه‌ای را از بین ببرد – هستند.

 

اعتبار منبع از نگاه روان‌شناسی

در زمینه‌ی اعتبار منبع (Source credibility ) تحقیقات چندانی دردست نیست. امّا در روان شناسی اجتماعی در مبحث «تغییر گرایش » (Attitude chage ) آنجا که از «متقاعدسازی، تبلیغات و تغییر گرایش» بحث می‌شود، به این مقوله پرداخته شده و آمده است که همه‌ی پیام‌هایی که به منظور نفوذ در گرایش‌های مردم تهیه و انتشار می‌یابند به یک اندازه تأثیر می‌گذارند. عوامل خاصی درکار هستند که اثر آنها را افزایش می‌دهند یا مانع تأثیرآنها می‌شوند و یا تأثیرات را کاهش می‌دهند. در بحث روان‌شناسی اجتماعی پیام‌ها از سه جنبه مورد مطالعه قرارگرفته اند: ۱) منبع پیام ؛ ۲) محتوای پیام ؛ ۳) گیرنده‌ی پیام.

«منبع پیام» در این مبحث به عنوان یکی از عوامل مهم تغییر گرایش مطرح شده و از زوایای «اعتماد به منبع»، «جاذبه‌ی منبع» و «قدرت منبع» قابل ارزیابی تشخیص داده شده است.

اعتماد به منبع: تخصص از عواملی دانسته شده که باعث افزایش اعتماد به منبع می‌گردد. زیرا که بسیاری از افراد، اظهار نظرهای متخصصان را راحت‌تر می‌پذیرند. به عبارت دقیق‌تر پیام منبع معتبر، راحت‌تر نفوذ می‌کند و کمتر مورد انتقاد قرار می‌گیرد. در مورد منابع شفاهی نیز اطمینان خاطر گوینده به هنگام سخن گفتن، منبع را صالح تر و قابل اعتمادتر نشان می‌دهد.

جاذبه منبع: محبوبیت و جذابیت ظاهری اعتبار بیشتری به منبع می‌دهد، بیش‌ترین استفاده از این خصوصیت در آگهی های تجارتی به عمل می‌آید زیرا که محبوبیت منبع، باعث جلب بیشتر گیرنده‌ی پیام و تأثیر بیشتر روی مخاطب خواهد شد. نمونه‌های این‌گونه استفاده از جذابیت منبع را نیز در استفاده از افراد معروف و محبوب نظیر ورزشکاران، هنرپیشگان، قهرمانان جنگ و… برای انتشار پیام‌های خاص سیاسی، تجاری، بهداشتی و غیره دیده‌ایم. از سوی دیگر، مشابهت در گرایش‌ها، مهارت‌ها و ارزش‌ها نیز به جاذبه و اعتبار منبع کمک فروان می‌کند.

قدرت منبع: نظر برخی از روان‌شناسان نیز بر این است که هر چه قدرت منبع بیشتر باشد، نفوذش برگرایش گیرندگان پیام بیشتر خواهد بود.

 

تحقیقات در زمینه‌ی اعتبار منبع

همان‌طور که گفته شد، تحقیقات چندانی در این زمینه در دست نیست. در سال ۱۹۸۵ میلادی در ایالات متحده‌ی آمریکا تحقیقی در زمینه اعتبار منبع صورت گرفت و در سال ۱۹۸۹ میلادی نیز تحقیق مشابهی در زمینه‌ی تأثیر جنسیت در میزان اعتبار روزنامه و روزنامه‌نگار در همین کشور انجام شد.

شاید بتوان گفت که در ایران تحقیق مستقلی در این زمینه صورت نگرفته است و اگر هم موارد پراکنده ای یافت شود به طور غیر مستقیم و ضمنی در خلال سایر موضوعات تحقیقی مورد اشاره قرار گرفته است.

درباره‌ی پیشینه‌ی تحقیق در این زمینه، سی سیلی گازیانو (Cecile Gaziano ) و کریستین مک گراث (Kristin Mc Grath ) در مقدمه‌ی گزارش تحقیقی که در سال ۱۹۸۵ میلادی در ایالات متحده آمریکا انجام شد،۲ نوشته‌اند که تحقیق درباره‌ی اعتبار منبع، دو پیشینه دارد: یکی بر روی «صحت گزارش روزنامه »۳ انجام گرفته است و دیگری به «قابل باور بودن منبع به عنوان جزئی از در برگیری ارتباطات»۴ پرداخته است. هنگامی‌ که در دهه ۶۰ میلادی توجه به تحقیقات در این زمینه افزایش یافت، هاوّلند (Havland ) و همکارانش طی تحقیقات خود دو جزء اصلی اعتبار منبع را مشخص کردند:

۱) وثوق ( Trustworthiness )

۲) تخصص (Expertise )

این مسأله باعث شد تا توجه بعضی از محققان به تشخیص از طریق عامل تحلیل که تضمین کننده‌ی اعتبار منبع است، افزایش یابد. محققان به این نتیجه رسیدند که «اعتبار منبع» یک مفهوم چند بعدی است و مشخصه‌های آن نیز در هر بررسی تغییر می‌کند. ۵

لس آنجلس تایمز در سال ۱۹۸۵ میلادی یک نظر سنجی درباره‌ی گرایش سیاسی در گزارش‌های روزنامه و ارزیابی وظایف وسایل ارتباط جمعی انجام داد و به بررسی مفاهیمی‌ نظیر صحت، انصاف، مسئولیت و نقش نقادی دولت پرداخت. در آن زمان میزان اعتماد به عنوان وسیله‌ای برای قیاس سایر نتایجی که از بررسی اعتماد در آمریکا به دست می‌آمد، مورد استفاده قرار می‌گرفت، از جمله باور داشتند یا معتبر شمردن یک نشریه، هنگامی‌ که یک گزارش خبری با ویژگی «برخورد» در سطح جامعه منتشر می‌شد. یا ترجیح مخاطبان در استفاده از وسایل ارتباط جمعی برای کسب آگاهی در مورد اخبار محلی، استانی، ملی و بین‌المللی، یا قابلیت در پوشش دادن به موارد ویژه و مسئولیت در اجرای حقوق مندرج در  اوّلین اصلاحیه قانون اساسی آمریکا.

بعضی از محققان در مسائل مربوط به اعتبار حدس زده‌اند که میدان جغرافیایی اخبار، یکی از متغیرها مهم است. برخی از تحقیقات نشان داده بود که مردم در برخی از جوامع، در مسائل محلی، روزنامه‌ها را بیش از تلویزیون باور دارند و برعکس، تلویزیون را در مسائل ملی و بین‌المللی بیشتر قبول دارند. تحقیقی که در سال ۱۹۸۵ میلادی در آمریکا انجام شد در چهار زمینه صورت گرفت:

  1. نگاهی به ابعاد اعتبار منبع ؛
  2. قابلیت مردم در تمیز دادن اخبار روزنامه و وسایل ارتباطی؛
  3. مشکلات اعتبار در پوشش محلی؛
  4. ارتباط بین اعتبار و نگرش مثبت به موضوع اوّلین اصلاحیه‌ی قانون اساسی آمریکا.

 

ابعاد اعتبار منبع: تحلیل نتایج بدست آمده از تحقیق نشان داد که ۱۲ موضوع درعامل اعتبار منبع جمع شده‌اند. این ۱۲ موضوع عبارت است از: انصاف و اعتدال، بی‌غرضی، گفتن تمام ماجرا، صحت، محترم شمردن زندگی خصوصی افراد، مراقبت از طرفداران، داشتن موضوعات مربوط به بهتر شدن وضع اجتماعی، جدایی واقعیت از دیدگاه‌ها، قابل اعتماد بودن، در ارتباط با موضوعات مورد علاقه‌ی مردم بودن، واقعی بودن و داشتن گزارش‌های موثق.

امّا برخی معتقد بودند که بعضی از این موضوعات باید در سه عامل نظیر انصاف، وثوق و صحت تقسیم شوند. به هر حال میزان اعتبار به دست آمده‌ی تلویزیون و روزنامه در این تحقیق به میزان این ۱۲ مورد بستگی داشته است.

در بیان ابعاد دیگری از «اعتبار منبع» جا دارد به اظهار نظرهای مختلفی که در جامعه کنونی کشورمان در مورد صحت و درستی خبر و اعتماد به خبرنگاران به عنوان یک منبع مورد اعتماد و اهمیت این مسأله به عنوان یک ارزش اخلاقی و حرفه‌ای ابراز می‌شود، نیز پرداخت. مرور بر بعضی از این اظهار نظرها- به خاطر جایگاهی که ابزار کنندگانشان در جامعه دارند- قطعاً در تقویت اهیمت ارزش مفاهیمی‌ چون صحت و درستی خبر، معتبر بودن منبع خبر، انصاف و بی‌غرضی، محترم شمردن زندگی خصوصی افراد و… در جامعه‌ی مطبوعاتی و نقشی که پاینبدی به این مفاهیم در چرخش صحیح اطلاعات در جامعه ایفا می‌کند، مؤثر خواهد بود. ۶

مرجع فقید، حضرت آیت الله العظمی‌گلپایگانی، در دیداری که مدیرعامل خبرگزاری جمهوری اسلامی‌ در آبان ماه سال ۱۳۷۱ با ایشان داشته با اشاره به حساسیت کار خبری تأکید کردند که «در کار خبری، مردم را متوجه خدا و عالم آخرت کنید و از «غیبت» و «تهمت» پرهیز نمایید». (ابرار ۱۷ آبان ۷۱ )

در همین حال آیت الله العظمی‌اراکی نیز در دیداری که مدیرعامل خبرگزاری جمهوری اسلامی‌ با ایشان داشت تأکید کردند که: « شغل خبرنگاری از شغل‌های حساس جامعه است و در این شغل باید الگوی شما، پیامبر اکرم (ص) که خود یک پیام‌آور بود، باشد و برای شما افتخار است که الگوی کارتان پیغمبر خداست». ایشان تاکید کردند که: «خبر یک «امانت» است و شما باید در حفظ امانت دقت کنید و استواری خود را از دست ندهید. این افتخار بزرگی است که یک خبرنگار در صفت «امانت»، با رسول اکرم (ص) که به امین بودن شهرت داشتند. هم صفت باشند.»

از سوی دیگر آیت الله مشکینی نیز در دیداری که مدیر عامل خبرگزاری جمهوری اسلامی‌با ایشان داشت، گفت: «کار خبری، بسیار حساس است و کسی که در این حرفه کار می‌کند، باید انسانی پاک و دور از حب و بغض‌های شخصی و گروهی باشد». آیت الله مشکینی تأکید کرد که «شما تکیه خبرتا ن را روی ملت‌ها بگذارید و بدانید که ملت‌ها در طول تاریخ پیروز بوده‌اند.»

افزون بر این، آیت الله جوادی آملی در دیدار با مدیر عامل خبرگزاری جمهوری اسلامی‌گفت: «در کار خبر دو مرحله‌ی اساسی وجود دارد:  اوّل شناخت حق و دوّم عمل به آن. در گام  اوّل می‌بایست تشخیص داد که کدام خبر با واقعیت منطبق است و در مرحله‌ی دوّم می‌بایست آن را به طرز صحیح منتشر ساخت. این وظیفه‌ای مشکل و خطیر است و جز با بهره مندی از ایمان قوی و تخصصی مناسب نمی‌توان از عهده‌ی آن برآمد. بسیاری از تصمیمات غلط به خاطر اخبار و اطلاعات غلطی است که به منابع تصمیم گیرنده می‌رسد، لذا در کار خبری خود می‌بایست مراقب دو آفت باشید:  اوّل کذب خبری و دوّم کذب مخبری، که این هر دو موجب از بین رفتن اعتماد به دستگاه خبر رسانی می‌شود. آیت‌الله جوادی آملی همچنین معتقد است که: «خبر نگار، کسی است که «راستگو» باشد و علاوه بر آن قدرت تشخیص خبر درست از نادرست را دارا باشد. لذا در گزینش دست‌اندرکاران امور خبری دقت کنید که افراد خدا ترس را برگزینید و در فنون خبری نیز آنها را به خوبی آموزش دهید.»

حال به ادامه‌ی بحث مربوط به تحقیقی که در سال ۱۹۸۵ میلادی درباره‌ی اعتبار منبع در ایالات متحده‌ی امریکا انجام شد می‌پردازم. قبلاً گفته شد که یکی از چهار زمینه‌ی تحقیق، ابعاد اعتبار منبع است. اکنون سایر ابعاد اعتبار منبع را در آن تحقیق، پی می‌گیریم.

تشخیص و تمیز وسایل ارتباط جمعی: در تمام طول تحقیق به جز یک مورد، تلویزیون از سایر وسایل جمعی بهتر دانسته شد و هنگامی‌ که به مخاطبان اصرار می‌شد که حتماً یکی از وسایل را به عنوان وسیله‌ی ترجیحی خود برگزینند. تلویزیون را انتخاب می‌کردند. آن یک مورد هم مربوط به خواست خوانندگان مبنی بر درک کامل یک موضوع محلی یا جنجال برانگیز بود. در این مورد نیمی‌ از نمونه‌های امّاری، روزنامه را به عنوان رسانه‌ی مرجع خود انتخاب می‌کردند.

پوشش مخصوص منطقه‌ای: ارزیابی پاسخ‌ها نشان داد که روزنامه‌ها نگرش بهتری به اخبار محلی دارند و تلویزیون این نگرش بهتر را نسبت به حوادث طبیعی دارد. از مخاطبان در تحقیق سؤال شد که برای پی بردن به رویدادی که درک آن سخت و پیچیده است یا جنجال و بحث برسر آن زیاد است. کدام وسیله‌ی ارتباط جمعی را مورد استفاده قرار می‌دهید؟ نیمی‌ از مخاطبان در پاسخ، روزنامه‌ها را انتخاب کردند و تعداد آنان که تلویزیون را در این زمینه معتبر شمرده بودند، کمتر از ۴ مورد از ۱۰ مورد بود. امّا ۵۷ در صد کسانی که مورد این پرسش واقع شدند که کدام یک از وسایل ارتباط جمعی برای درک اخبار ملی مورد اعتماد شماست؟ تلویزیون را انتخاب کردند و ۲۹ درصد به روزنامه رأی مثبت دادند. تحقیق به این نتیجه رسید که اعتبار تلویزیون هرچه از تمرکز روی مسائل محلی به سمت مسائلی ایالتی، ملی و بین‌المللی پیش برود، بیشتر می‌شود.

نخستین اصلاحیه‌ی قانون اساسی آمریکا: دراین مورد پاسخ‌ها اغلب در حمایت از مطبوعات آزاد بود. وقتی که مطبوعات در واقع در ایفای وظیفه‌ی خود، «سگ مراقب دولت» (Watchdogs of Governmemt ) باشند پاسخ دهندگان مایل به حمایت از حقوق مندرج آنان در  اوّلین اصلاحیه‌ی قانون اساسی هستند.

همین طور هنگامی‌که حقوق مرد م عادی در معرض خطر قرار دارد، پاسخ دهندگان بیشتر میل به حمایت از حقوق مطبوعات دارند.

نتیجه‌ی تحقیق مشخص کرد که میزان اعتبار روزنامه‌ی یک رابطه‌ی معکوس با این گفته‌ی رایج دارد که «گاهی اوقات آزادی زیاده از حد در مطبوعات وجود دارد» امّا در مورد تلویزیون این طور نیست. ولی میزان اعتبار روزنامه و تلویزیون هر دو با این گفته که «وسایل ارتباط جمعی؛ حقوقی را که قانون اساسی برایشان تعیین کرده، نقض می‌کنند»، در تضاد است. به هر حال هیچ رابطه‌ای بین میزان اعتبار و نگرش نسبت به حقوق روزنامه‌نگاری که محرمانه بودن اطلاعات منتشر نشده را حفظ می‌کند، وجود ندارد. بیش از دو سوم مردمی‌ که مورد مصاحبه قرار گرفتند موافق بودند که حق روزنامه‌نگار در حفظ محرمانه بودن منبع، درست مثل حقی است که به پزشک‌ها و کشیش‌ها در محرمانه حفظ کردن اسرار مردم داده شده است. نکته‌ی مهم در این مورد آن است که میزان اعتبار روزنامه و تلویزیون با حفظ این دیدگاه در نزد مردم، ارتباط نزدیک دارد.

 

تأثیر جنسیت در اعتبار روزنامه و روزنامه‌نگار

یکی از کارهایی که تقریباً به تازگی درباره‌ی اعتبار روزنامه‌ها واعتماد خوانندگان به آنها صورت گرفته، تحقیقی است که توسط «اچ.آلن وایت» ۷ و «جولی آندسیگر » ۸ در آمریکا درباره تأثیر جنسیت بر مقوله‌ی اعتبار روزنامه و روزنامه‌نگار در سال ۱۹۹۱ میلادی انجام شد. ۹

در مقدمه‌ی گزارش این تحقیق آمده است: این گزارش نتیجه‌ی یک بررسی تجربی از تأثیر جنسیت بر درک اعتماد یک ستون نویس روزنامه و همچنین تأثیر آن بر موضوع مورد توجه ستون نویس روزنامه برای نوشتن است. نویسندگان این گزارش نتیجه گرفته اند که جنسیت روی ادراک انتخابی ستون‌های روزنامه از سوی خوانندگان مؤثر است. مردان ستون‌هایی را که توسط زنان به رشته‌ی تحریر درآمده اند، می‌پسندند. به عنوان مثال محققان پی برده‌اند که خوانندگان زن، کار روزنامه‌نگاران مرد را ترجیح می‌دهند..۱ در مطالعات دیگری، محققان نتیجه گرفتند که خوانندگان، زنان را به مردان نویسنده ترجیح می‌دهند. ۱۱

ذکر نام نویسنده در بالای مقاله، می‌تواند یکی از عوامل ارزیابی مردان و زنان نویسنده از سوی خوانندگان باشد. در یک بررسی که درباره‌ی وجود نام نویسنده در بالای مقاله‌های قانونی، حوادث، مد و ورزشی صورت گرفت، مشخص شد که به طور سنتی نام مردان در ورزش و زنان در مورد مد در گزینش خوانندگان مؤثر است. این بررسی همچنین نتیجه گرفت که مطلبی که در مورد مد بود و نام یک زن نویسنده در بالای آن آمده بود، از سوی زنان خواننده جداً مورد توجه قرار گرفته بود. همین نتیجه برای مقاله‌های ورزشی که با اسم مردان نویسنده چاپ شده بود در مورد خوانندگان مرد به دست آمده بود.۱۲

  

اثر نام در اعتبار روزنامه‌نگار

درسال ۱۹۸۹ میلادی بورکهارت (Burkhart ) تصمیم گرفت نشان دهد که تغییر یک حرف از نام نویسنده‌ی یک مقاله (به صورتی که نام مذکر را مؤنث جلوه دهد) می‌تواند در ارزیابی از اعتبار یک روزنامه‌نگار تغییراتی حاصل کند. او نام بالای مقاله‌ای را از «مارک» به «ماری» تغییر داد و نتیجه گرفت که زنان بیشتر از مردان دقیق هستند. و همچنین زنان نویسنده بیشتر از مردان قابل اعتماد و دارای اعتبار هستند. ۱۳

محقق دیگری این مورد را مورد مطالعه قرار داد که آیا جنسیت (در مورد نام نویسنده ای که در بالای مقاله ذکر می‌شود) در اعتبار مقاله‌های خبری مؤثر است یا خیر و سپس نتیجه گرفت که بیش از ۶۰ درصد افراد مورد مطالعه (زن و مرد) معتقدند که جنسیت در ارزیابی آنها از اخبار، نقشی ندارد امّا وقتی آنها (زنان و مردان مخاطب) با اخبار واقعی که نام نویسنده‌های آنها دستکاری شده بود، مواجه شدند، اخباری را برگزیدند که نام فرد مؤنث در بالای آن قید شد ه بود. گذشته از آن، مردان، خبری را که با نام زنی به عنوان نویسنده همراه بود، قابل باورتر از همان خبر که بدون ذکر نام یا با نام مرد همراه بود، تشخیص دادند. ۱۴

امّا نکته‌ی جالب این است که تحقیق دیگری نشان داد که نویسندگان زن باور دارند که اگر مرد بودند، اعتبار بیشتری داشتند و نویسندگان مرد نیز معتقد بودند که اگر زن بودند، از اعتبار کمتری برخوردار بودند. همچنین زنان و مردان نویسنده هر دو فکر می‌کردند که درجمع هم‌جنسان خود اعتبار بیشتری دارند تا درجمع جنس مخالف خود. ۱۵

در تحقیق دیگری، سر مقاله‌هایی با نام مرد یا زن به افرادی ارائه شد و نهایت این طور نتیجه گرفته شد که سرمقاله‌های معتبر برای خانم‌ها، برای مردان کمتر معتبر تلقی می‌شود. ۱۶

محقق دیگری اعتبار سخنگویان مرد یا زن را که بیانیه‌های مطبوعاتی ارتش را می‌خوانند، ارزیابی کرد و نتیجه گرفت که مردانی که به عنوان منبع مطرح می‌شدند اگر چه تخصص بیشتری داشتند امّا این مسأله اعتماد و تأثیر بیشتر آنها را به همراه نداشت. ۱۷

امّا در تحقیقی که دراین باره به سال ۱۹۹۱ میلادی در فصلنامه‌ی روزنامه‌نگاری از برآیند این تحقیقات انجام گرفت، نتیجه گرفته شد که فقط بین جنسیت نویسنده و جنسیت خواننده رابطه‌ای وجود دارد. برای خوانندگان زن، ستون‌هایی که به وسیله‌ی زنان نوشته شده، بیشتر جالب است و خوانندگان مرد نیز نظر مشابهی نسبت به ستون‌هایی که به وسیله‌ی مردان نویسنده نوشته می‌شود دارند. امّا اختلاف محسوسی در سطح اعتبار زنان و مردان نویسنده از نظر جنسیت خوانندگان وجود ندارد. ۱۸

از یک دیدگاه، این اطلاعات نشان می‌دهد که ستون نویس‌های روزنامه‌ها از اعتبار شان به خاطر جنسیتشان صرف نظر نمی‌کنند. هم سردبیران و هم ستون نویس‌ها این را نشان می‌دادند که وقتی درباره‌ی «خبرهای محض» یا «سخت خبر» (Hars News ) یا خبر مستقیم و بدون تفسیر می‌نویسند که دربرگیرنده‌ی ارزش‌هایی نظیر درگیری، برخورد، مجاورت و تازگی هستند، ممکن است اختلاف اندکی بین خوانندگان از این نظر ایجاد کند که نویسده مرد بوده است یا زن، امّا وقتی که صحبت از «نرم خبر» (Soft News ) است که معمولاً عناصر عاطفی و هیجان‌انگیز در آنها وجود دارد، ممکن است تعصبات جنسی در کار ظاهر شود. به طوری که موارد مورد مطالعه نه تنها می‌پنداشتند که ستون‌هایی که به وسیله‌ی هم‌جنسانشان نوشته شده اند بیشتر جالب هستند. بلکه همچنین ستون‌ها و مطالب جالب را نیز به هم‌جنسان خود نسبت می‌دادند. نه عبارت دیگر به نظر می‌رسد که اشخاص مورد مطالعه، خواهان اعلام دو چیز هستند:

  1. این نویسنده همجنس من است، پس مطلب باید جالب باشد؛
  2. این مطلب جالب است، بنابراین نویسنده‌ی آن باید همجنس من باشد.

 

اعتبار منبع و سایر مفاهیم ارتباطی

اعتبار منبع یک مفهوم ارتباطی است که با اغلب مفاهیم ارتباطی رابطه ای نزدیک دارد. به عبارت دیگر از آنجا که اعتبار منبع درباره‌ی یکی از ویژگی‌های مهم منبع بحث می‌کند و منبع خود عنصری مهم و اساسی در ارتباط است، اغلب مفاهیمی‌ که در روند ارتباط تأثیر مستقیم و غیرمسقیم دارند نیز به نوعی با این مفهوم در ارتباط هستند و تحت تاثیر آن قرار می‌گیرند. مفاهیمی‌ چون گزینشگری اخبار، ارزش‌های خبری، عینیت، نظریه‌ی هماهنگی شناخت، مسئولیتهای اجتماعی روزنامه‌نگار و… درواقع با این پیش فرض که منبع معتبری در جریان ارتباط قرار دارد، غینیت می‌یابند. به عبارت دیگر شاید بتوان گفت که علی رغم آنکه مفاهیم مختلف ارتباطی اغلب در یکدیگر مؤثرند، امّا اعتبار منبع به طور روز افزون براکثر این مفاهیم تأثیر دارد. به عنوان نمونه به سه مورد زیر توجه کنید:

 

اعتبار منبع و گزینشگری خبر

«… اگر انتخاب‌هایی که گزینشگر انجام می‌دهد در جهت تأمین نیازهای خبری خواننده باشد، خواننده مطالب روزنامه را مطابق نیازهای خود می‌بیند و از توسل به راه‌های ارتباطی دیگر، جهت کسب خبر صرف‌نظر می‌کند. به این ترتیب، روزنامه به عنوان یکی از مهم‌ترین رسانه‌های خبری اعتبار به دست می‌آورد و در نتیجه مردم از آن به عنوان یک «منبع قابل اعتماد» سخن خواهند گفت: در رادیو و تلویزیون نیز وضعیتی مشابه حاکم است». ۱۹

 

همگنی ۲۰ منبع و گیرنده

«.. همگنی عبارت است از شباهت در ویژگی‌های مانند باورها، ارزش‌ها، آموزش و منزلت اجتماعی بین دو فرد که در ارتباط با یکدیگر هستند. در موقعیتی که امکان گزینش آزاد وجود دارد و منبع می‌تواند با تعدادی گیرنده رابطه داشته باشد، تمایل شدیدی به انتخاب گیرنده‌ای دارد که بیشتر به خودش شبیه است، برای اصل همگنی دلایل زیادی وجود دارد. غالباً افراد شبیه به هم، با یکدیگر زندگی می‌کنند و تحت تأثیر علایق مشترکی هستند. این گونه نزدیکی‌های فیزیکی و اجتماعی، نوعی ارتباط همگن را باعث می‌شوند. چنانکه گفته‌اند کبوتر با کبوتر، باز با باز. ارتباط زمانی مؤثر است که منبع و گیرنده همگن باشند. » ۲۱

 

نقش اعتبار در تغییر بینش گیرنده

«… ممکن است منبع را در مقابل گیرنده معتبرتر نشان دهیم چرا که مطالعات نشان داده‌اند در چنین حالتی شوق و انگیزه‌ی قوی‌تری در تغییر بینش گیرنده به وجود می‌آید» ۲۲.

 

تحقیقات داخلی

تحقیقاتی که در ایران صورت گرفته است و به نوعی نیز در آنها «اعتبار منبع» – یا مفاهیمی‌ نزدیک و مربوط به آن- مورد اشاره قرار گرفته، عبارت است از:

۱۳۴۲ – وزارت اطلاعات: نظر سنجی مردم تهران در زمینه‌ی وسایل ارتباط جمعی؛

۱۳۵۳ – مرکز سنجش افکار سازمان رادیو – تلویزیون: درباره‌ی مشارکت سیاسی مردم ایران با اختصاص فصلی به میزان بهره‌مندی مردم از مطبوعات؛

۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ – مرکز تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌های صدا و سیما: نظر خواهی از مردم در چهار مقطع زمانی آذر، تیر، مرداد و شهریور ۱۳۵۹ درباره‌ی درصد افراد با سواد شهر تهران که روزنامه می‌خوانند و در صد گرایش آنها به روزنامه‌های مختلف؛

۱۳۶۸و ۱۳۶۹ – وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها: میزان بهره‌مندی شهروندان تهرانی از مطبوعات.

در این تحقیقات مواردی همچون وسایل خبری مورد اطمینان خوانندگان و نظرات خوانندگان درباره‌ی میزان حقیقت‌نویسی مطبوعات و… مورد بررسی قرار گرفته است. آنچه در پی می‌آید نگاهی است به برخی بررسی‌های انجام شده در مورد اخیر.

 

وسایل خبری مورد اطمینان خوانندگان۲۳

پاسخ مخاطبان به این پرسش که «معمولاً از طریق چه وسیله‌ی ارتباطی به اخبار مورد اطمینان خود دست پیدا می‌کنید؟» در  اولویت  اوّل به ترتیب فراوانی عبارت بوده است. از: تلویزیون؛ رادیوهای داخلی؛ مطبوعات؛ و به گفتگو با مردم. و در  اولویت دوّم به ترتیب فراوانی پاسخ‌ها از این قرار است: رادیوهای داخلی، تلویزیون، مطبوعات داخلی، گفت وگو با مردم.

نکته‌ی حائز اهمیت آنکه، رادیوهای بیگانه در هر سه  اولویت از کمترین فراوانی برخوردار بوده اند. همچنین به نسبت افزایش سطح تحصیلات و به نسبت افزایش سن و همچنین افراد متأهل بیشتر از افراد مجرد، رادیوهای داخلی را وسیله‌ی مطمئن کسب خبر عنوان کرده‌اند.

در مورد تلویزیون به نسبت کاهش سطح تحصیلات و کاهش سن، تلویزیون وسیله‌ی مطمئن کسب خبر قلمداد شده است.

کارکنان بخش دولتی، بیشتر از سایر شاغلان، تلویزیون را وسیله مطمئن کسب خبر می‌شناسد.

با افزایش سطح تحصیلات، مطبوعات داخلی نیز بیشتر مورد اطمینان قرار می‌گیرند. همین مطلب در مورد مطبوعات خارجی و رادیوهای بیگانه نیز صدق می‌کند. افراد بیکار، نسبت به سایر گروه‌ها، رادیوهای بیگانه را وسیله‌ی مطمئن کسب خبر می‌شمارند.

 

میزان حقیقت نویسی مطبوعات و اعتماد خوانندگان ۲۴

در این مرحله از تحقیق دو پرسش صورت گرفته است. در اوّلین پرسش از خوانندگان خواسته شده بود نظر خود را نسبت به میزان حقیقت‌نویسی مطبوعات ابراز دارند. نتایج به دست آمده به شرح ذیل بود:

۴/۱۵ درصد = اکثر حقایق را می‌نویسند؛

۷/۶۸ درصد = تنها برخی از حقایق را می‌نویسند؛

۹/۱۵ درصد = هیچ حقیقتی را درج نمی‌کنند.

در پرسش دوّم سؤال شده بود که چنانچه خواسته باشیم درجه‌ی اعتماد شما به مطبوعات از یک تا ۹ رتبه‌بندی کنیم، چه عددی را انتخاب می‌کنید؟ نتایج به دست آمده حاکی از درجه‌ی اعتماد متوسط خوانندگان نسبت به مطبوعات است.

 

اعتبار منبع در تیتر

اهمیت و اعتبار منبع گاه به آن حد می‌رسد که خود را در تیتر خبر جای می‌دهد. در کیهان چندی قبل خبری آمده بود مبنی بر این که دادسرای عمومی‌ تهران بررسی علل ریزش دیواره‌ی مترو را و آغاز کرد حال اگر فرضاً خبری به دست آوریم مبنی بر اینکه دادستان، ریزش دیوار مترو را عمدی خوانده است، نیز قطعاً می‌تواند چنین باشد، دادستان تهران: ریزش دیوار مترو عمدی بوده است. با این تیتر در واقع از اعتبار منبع برای ضمانت تیتر و خبر استفاده شده است.

دکتر گیبسن در کتاب روزنامه‌نگاری در عصر الکترونیک به «ضمانت» و «استناد» اشاره کرده و نوشته است: «اگر متن خبر توسط منبعی، ضمانت شده، پس تیتر نیز باید ضمانت شود». او تیتری را عنوان می‌کند مبنی بر این که «یاربر، رئیس‌جمهور را دروغگو خواندیم و می‌گوید در این تیتر ما اتهام را به «یاربر» استناد داده ایم. بنابراین تیتر مستند است، همچنین ضمانت شده نیز هست. به خواننده نیز این اطمینان را داده‌ایم که این جمله خبری نه از خبرنگار روزنامه بلکه از مبنع صلاحیت‌دار دیگری نقل شده است. باید به تیتر ضمانت بخشید و به خواننده فهماند که ما اطلاعات خود را از منبع موثق اخذ کرده‌ایم. این مسأله مسئولیت اثبات مدعا را نیز بر عهده شخص دیگر می‌گذارد. ۲۵

 

بی‌اعتباری منبع

درباره‌ی بی‌اعتباری منبع نیز باید از روان‌شناسی اجتماعی کمک بگیریم، آنجا که فاصله‌ی پیام با گیرنده‌ی پیام آن قدر زیاد است که منجر به بی‌اعتباری منبع می‌گردد. فرض کنید تصمیم دارید که به عنوان مسئول یک روزنامه‌ی تلویزیونی، افراد چاق را به ورزش و راهپیمایی تشویق کنید.حال به نظرتان معقول است که آدم‌های چاق را به پیاده روی ۸ کیلو متر در روز تشویق کنید؟ قطعاً در صورت بیان چنین پیشنهادی، فقط اعتبار خود را از دست داده‌اید. به عبارت دیگر اشتباه در ارائه‌ی پیام به بی‌اعتباری منجر می‌شود.

درهمین زمینه دکتر گیبسن – استاد روزنامه‌نگاری دانشگاه تگزاس – خطاب به دانشجویان روزنامه‌نگاری می‌گوید: «شاید تا به حال دریافته‌اید که افکار عمومی، دست‌اندرکاران رسانه‌های {جمعی} را معصوم نمی‌داند. خوانندگان، بینندگان و شنوندگان ما به کرّات به ما بی‌اعتمادی می‌کنند. بخشی از عدم اعتماد آنها از مشاهده‌ی مکرّر اشتباهات ما ناشی می‌شود. تا زمانی که نتوانیم تمام اغلاط و اشتباهات خود را از فرستنده‌های معمولی و نشریات روزانه محو کنیم، قادر به محو کامل بی‌اعتمادی آنان نیز نخواهیم بود، ولی با کاهش هر واحد از اشتباهات، یک واحد از بی‌اعتمادی افکار عمومی‌ خواهیم کاست. ما به امید این که بازده خوب سبب افزایش اعتماد می‌شود، اشتباهات خود را نشانه می‌گیریم. تعقیب این اشتباهات، همانا با بازبینی مجدد به کمک مآخذ، کتابخانه و منابع مختلف میسر می‌شود و ما را به هدف طلایی و دست نیافتنی نزدیک می‌کند: قطعه‌ای مطلب ارتباطی بدون غلط » ۲۶

در واقع شاید بتوان گفت که پخش نادرست اخبار اثری همچون «بومرنگ» دارد و در نهایت اثر آن به فرستنده باز خواهد گشت. میزان تأثیر ارتباطات و اثرات مثبت یا منفی آن‌ها از مسائلی است که درباره‌ی آن بحث‌های زیادی مطرح بوده است. منبع ارتباط (انتقال دهنده پیام)، ویژگی‌های مخاطبان (پیام گیران) و ماهیت پیام (چگونگی انتقال آن) در افزایش تأثیر ارتباط مؤثر هستند. پخش نادرست اخبار و مواد اطلاعاتی همچون اثر بومرنگ به فرستنده یا منتقل کننده‌ی پیام باز می‌گردد و در نهایت هویت رسانه را عوض می‌کند.

 

  فرید ادیب هاشمی‌

 


حاشیه

  1. روش تحقیق در محتوای مطبوعات، کاظم معتمدنژاد ( تهرا ن: دانشگاه علوم ارتباطات اجتماعی، ۱۳۵۶ ): ۲۳۴-۲۳۶٫
  2. Measuring the concept of Credibility “, Journalism Quarterly, (Autumn 1986), PP. 451-462.
  3. Newspaper reporting accuracy
  4. Believability of Source as a Component of Persuasive Communication impact
  5. Journalism Quarterly, 58: 411 – ۴۱۹, ۴۳۳ (۱۹۸۱): Gantz , op. cit. Timothy J. Meyer: “Media Credibility: The State of the Research “. Public Telecommunications Review, 2 (4):48 – ۵۲ (۱۹۶۴): Michael Burgoon; Judeek. Burgoon , and Miriam Wilkson , Newspaper Image and Evaluation.
  6. Television news items separated into two Factors. Containing the same items as the newspaper credibility factor. No new items grouped with these. There appeared to be no reason not to use the same 12 items in a television credibility score.
  7. Alen White is the assistant professor at Murray state University in Murray, Kentucky.
  8. Andsager, is a doctoral student at the University of Tennessee at Knoxville.
  9. “Newspaper Column Readers, Gender Bias: Perceived interest and Credibility “, Journalism Quarterly, (Winter 1991), PP 709 – ۶۱۸٫
  10. Philip Goldberg, “Are women prejudiced Against Women?” Transaction, 5: 28. 30
  11. Ford Burkhart, “When Readers Prefer Women”, Editor and Publisher, July 22. 1986. 64, 54: Hanna Levenon , Brent Buford , Bonno and Lorer Davis , “Are Women Still Prejudiced Against Women? A Replication and Externation of Goldbery’s Study, “the Journal of Psychology, 89, 67 – ۷۱; Glendal. Sueger , Credibility of Male and female Reporters: Differences in Readers’ Perceptions. Unpublished thesis s. California State University – Fullerton, 1981.
  12. Donaldl Shaw, Lyndap.Cole, Royl. Moor and Richard R, Cole. “Men Versus Women in By Lines ” , Journalism Quarterly, (No. 58 ): 103 – ۱۰۶
  13. Burkhart , op. cit.
  14. Sweyer, op. cit.
  15. C. Pearson ,” The Role of Gender in Source Credibility “.Paper Presented at the annual meeting of the Speech Communication Association , Louisville ( KY. 1982)
  16. Richard Cnoel and Mary J. Allen,”Sexand Ethnic Bias in the Evaluation of Student Editorials’ the Journal of Psychology “, (۹۴, ۱۹۷۶): ۵۳ – ۵۶٫
  17. Freda R. Brame, “A study of Effectiveness of Gender Upon Perceived Source Credibility and the Effectiveness of Army Speaker Persons” (Unpublished thesis M.S University of Georgia 1983 )
  18. Journalism Quarterly (Vol. 68, No.4, Winter 1991), P. 718.
  19. «کدام خبر، چرا؟.نعیم بدیعی، رسانه، ش ۱ بهار ۱۳۶۹، ص ۴۱٫
  20. Homophily، همگنی یعنی بر قرار کردن ارتباط با شخصی شبیه خود (اورت. ام. راجرز و اف. فلوید شومیکر، رسانش نوآوری‌ها: رهیافتی میان فرهنگی، ص ۱۹ )
  21. این نوع ارتباط، بار مفهومی‌ دیگری دارد که آن را همدلی گویند، همدلی (empathy ) عبارت از توانایی فرد است برای اینکه خود را به جای دیگران ببیند (توانایی درک موقعیت دیگران) ارتباط بین منبع و گیرنده‌ی همگن مؤثرتر است.مگر آنکه مبنع و گیرنده دارای همدلی بسیار زیاد باشند. افراد ناهمگن که همدلی زیاد نسبت به هم داشته باشند، از نقطه نظر روان‌شناسی اجتماعی، در حقیقت همگن به شمار می‌آیند. عکس آنچه در ارتباط مؤثر همگنی گفته شد نیز صادق است. یعنی ارتباط مؤثر بین منبع و گیرنده، باعث به وجود آمدن شباهت زیاد در دانش، باورها و رفتار آنها خواهد شد. ضرب‌المثل یاد شده را می‌توان چنین خواند: زمانی که پرندگان با هم پرواز می‌کنند، ازیک جنس خواهند بود ( اورت. ام. راجرز، واف، فلوید شومیکر، رسانش نوآوری‌ها: رهیافتی میان فرهنگی، شیراز، دانشگاه شیراز، ۱۳۶۹ ص ۱۹٫
  22. همان، ص ۱۷
  23. آنچه در زیر این میان تیتر آمده از صفحه ۱۰۳ کتاب بهره‌مندی شهروندان تهرانی از مطبوعات، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، ۱۳۷۱ اخذ شده است.
  24. همان، ص ۱۰۶
  25. روزنامه‌نگاری درعصر الکترونیک، مارتین، ال، گیبسن، ترجمه‌ی محسن تقوی، (تهران: آینه‌ی کتاب، ۱۳۷۱ ): ۱۹۶٫
  26. همان، ص ۶۳٫
ff

سلامدفتر مطالعات و  برنامه ریزی رسانه cjt