خبر چیست

خبر چیست



اندیشمندان معاصر، عصر حاضر را عصر سلطه‌ی بی‌سابقه‌ی اطلاعات و ارتباطات می‌دانند. «جامعه‌ی اطلاعاتیِ» جدید، شاهد ظهور پدیده‌هایی نوین در همه حوزه‌ها و حیطه‌های زندگی فردی و جمعی است که وجه اشتراک آنها همه گیر شدن رسانه‌های تقویت شده‌ی سنتی و نوین ارتباطی و محتوای آنهاست.

تعاریف

  خبر چیست؟ پرسشی کوتاه که پاسخ جویی برای آن بخش وسیعی از ادبیات روزنامه‌نگاری را شکل داده است .

 برای اجتناب ازحاشیه روی، ابتدا به بررسی تعاریف موجود در مورد خبر می‌پردازیم، تعاریف و گزاره هایی که حاصل تکاپو و تلاش فراوان روزنامه‌نگاران و پژوهشگران در جهت معنا بخشی به قلمرو مفهومی‌خبر است:

  • خبر، گزارش واقعیتهاست، اما هر واقعیتی را نمی‌توان خبر نامید.

در این تعریف به این دلیل نمی‌توان هر واقعیتی را خبر نامید که فلان واقعیت مثلاً بر همگان روشن است نو نیست و چون کهنه است قابل طرح نیست و وقتی واقعیت تازه نیست، نمی‌تواند جنبه‌ی خبری داشته باشد.

  • خبر، پیامی‌است که احتمال صدق و کذب در آن وجود دارد..

خیلی از خبرها به چاپ می‌رسند، اما روز بعد یا مدتی بعد تکذیب می‌شوند. بنابراین، تعریف فوق نیز فقط بخشی از مفهوم خبر را در برمی‌گیرد، اما در عین حال باید افزود که برخلاف تعریف پیشین، که خبر را گزارش می‌خواند، در این تعریف خبر پیام نامیده می‌شود.

  • خبر، الزاماً گزارش رویداد جاری (تازه) نیست.

چرا؟ زیرا که ممکن است که جنبه‌های تازه‌ای از یک رویداد کهنه و قدیمی، و به عبارت دیگر زوایای جدیدی از آنچه را که قبلاً رخ داده است، آشکار کند و بنابراین به یک موضوع قدیمی‌ یک وجه تازه‌ی خبری بدهد.

  • رویدادی است که قرار است اتفاق بیفتد.

خبرهایی نظیر اینکه «فردا برف خواهد بارید»، «کنکور سراسری هفته آینده برگزار می‌شود» و یا «سمینار مطبوعات بهار آینده تشکیل می‌شود» از جمله خبرهایی هستند که مشمول تعریف فوق قرار می‌گیرند.

طبعاً می‌توان راجع به این تعریف‌ها و تعاریفی که پس از این ارائه خواهند شد این نکته را اضافه کرد که واقعه‌ای که الزاماً برای یک نفر خبر تلقی می‌شود، ممکن است که برای دیگران کاملاً بی‌اهمیت باشد و اصلاً خبر تلقی نشود.

  • اگر یک نفر سگی را گاز بگیرد، خبر است، ولی به عکس اگر سگی، فردی را گاز بگیرد، خبر نیست.

این تعریف از جمله تعاریف کلاسیک، که در تبیین مفهوم خبر به کار گرفته می‌شوند، به حساب می‌آید.

  • اطلاعات مربوط به آنچه رخ داده است، خبر نامیده می‌شود.

«اخبار اقتصادی در صفحات وسط مجله درج شده اند»، «بازارهای مالی با شنیدن اخبار کاهش قیمت ارز دچار شوک شدند».

این دو اطلاع، هر دو حکم همان اطلاعاتی را دارند که در تعریف، خبر، نام گرفته است. بر اساس این تعریف، خبر اطلاع است.

  • خبر مجموعه‌ای از لغات و عبارات است که وقوع یا انجام کاری را اطلاع دهد.

این تعریف اگر چه بر کارکرد اطلاع رسان خبر متمرکز است،  اما آن را  مجموعه ای از لغات و عبارات می‌داند.

  • خبر گزارش یک رویداد است آنچه یک گزارشگر می‌نویسد، خبر نامیده می‌شود.

 از این تعریف این نکته  استنباط می‌شود که خبر (News) با اتفاق یا رویداد (Event) فرق دارد. ممکن است که آنچه گزارش می‌شود عیناً مانند واقعه‌ای که رخ داده نباشد و فقط جنبه‌هایی از آن رویداد را منعکس کند. در این تعریف کوشش می‌شود تا این نکته روشن گردد که میان حقیقت رویداد و  واقعیت خبر تفاوت وجود دارد و در حقیقت نگرش شخصی خبرنگار و سازمان خبری و سایر عوامل مؤثر بر تغییر رویداد مخابره شده تاثیرگذار هستند.

  • خبر، شامل هر اندیشه و عمل واقعی است که برای عده کثیری از خوانندگان جالب است.

این تعریف «چیستی» خبر را اندیشه و عمل واقعی قلمداد می‌کند. حال آنکه به وسیله مفاهیمی‌که تاکنون ارائه شده اند به چیستهایی نظیر: گزارش واقعیت، پیام، رویداد، اطلاعات رویداد، مجموعه لغات و عبارات و گزارش یک رویداد رسیده بودیم.

افزون بر آنچه گفته شد، تعاریف ناگفته دیگری در مورد خبر باقی مانده است:

  • خبر، هر موضوع جاری روز است که به علت جالب بودن و طرف توجه قرار گرفتن آن از جانب خوانندگان، در مطبوعات منتشر می‌شود.

 در این تعریف  به خبر عمدتاً از وجه موضوع جاری  قابل درج در رسانه های نوشتاری نگریسته می‌شود، زیرا که در آن بر اینکه طرف توجه خواننده باشد تأکید می‌شود و مثلاً توجهی به شنیدنی بودن خبر و یا دیدرای بودن آن ندارد.

  • خبر، نقل واقعی و عینی حوادث جاری مهم است که در روزنامه چاپ می‌شود و مورد توجه خوانندگان قرار می‌گیرد.

 اگر از عبارت نقل واقعی و عینی و صفت مهم صرف نظر کنیم، این تعریف تا حدود زیادی به تعریف پیش شباهت دارد.

  • گزارش مناسب خلاصه و دقیق یک رویداد است، نه خود رویداد.

 تفاوت این تعریف با تعاریف پیشین، مناسب، خلاصه و دقیق توصیف کردن گزارش است در غیر این صورت، بر همان ممیزه پیشین که خبر خود رویداد نیست تاکید می‌ورزد.

  • خبر، نخستین گزارشی از یک حادثه با معناست که مورد توجه عامه قرار می‌گیرد.

«چیستی» این تعریف حادثه‌ی با معناست، ضمن آنکه این حادثه‌ی بامعنا هنگامی‌خبر است که نخستین گزارش از آن به مردم داده شود.

اشکال این تعریف در این است که به پیگیری خبر و پیامدهای خبر بی توجه است. افزون بر این نمی‌شود به درستی  مفهوم بامعنا را تشریح کرد و معیارهای ارزیابی آن را شناخت.

  • خبر، انتشار منظم جریان وقایع و آگاهی‌ها و دانش های انسانی و نقل عقاید و افکار عمومی‌ است.

در این تعریف، جنس خبر را وقایع، آگاهی‌ها و دانش‌های انسانی، عقاید و افکار عمومی‌تشکیل می‌دهند و شرط آن نیز انتشار منظم است.

  • خبر، نقل ساده، خالص وقایع جاری است.
  • خبر، اعلام و بیان وقایع جالب زندگی اجتماعی و نقل عقاید و افکار عمومی‌است.

 مضامین این دو گزاره کمابیش در تعاریف پیشین بیان شده اند و تکرار، ضرورتی ندارد.

اکنون بد نیست به چند تعریف جالب دیگر  ازخبر اشاره کنیم.

یکی از این تعریف‌ها را هارولد اوانس (Harold Evans) سردبیر پیشین ساندی تایمز و تایمز لندن ارائه کرده و به نام خود وی در فرهنگ‌های پژوهش‌های رسانه‌ای به چاپ رسیده است و آن این است که:

  • خبر، مردم است.

یکی دیگر از تعاریف معروف مربوط به خبر متعلق به یکی از بارون‌های مطبوعاتی انگلیس یعنی لُرد نورث کلیف (Lord North Cliffe)، (۱۸۶۹تا ۱۹۲۲) است. کلیف، که صاحب چندین رسانه در انگلیس بود و از غول‌های رسانه‌ای عصر خود به حساب می‌آمد در جریان کار حرفه‌ای به چنین تعریفی از خبر رسید:

  • خبر، چیزی است که یکی می‌خواهد آ ن را در جایی سرکوب کند و آنچه می‌ماند، آگهی است.

ا ز نظر کلیف، خبر باید تاثیرگذار باشد و نه خنثی و در عین بخاطر پول درج نشده باشد.

و اما تعریف دیگری که تقریباً از سوی اکثر روزنامه‌نگاران پذیرفتنی است، متعلق به ویلیام گیبر (W. Gieber) است. او که از زاویه‌ی جامعه شناسی تولید خبر (که بحث آن در فصل دوازدهم مطرح می‌شود) به تعریف خبر می‌پردازد در سال ۱۹۶۴ این تعریف را ارائه داده است:

  • خبر، چیزی است که روزنامه‌نگاران آن را می‌سازند.

چنانکه ملاحظه می‌شود خبر در تعریف گیبر “ساختنی” است.

و این مبحث “ساختنی بودن خبر” در فصل جامعه شناسی تولید خبر  مطرح خواهد شد.

  • خبر، نتیجه شیوه هایی است که روزنامه‌نگاران آنها را به کار می‌گیرند.

این تعریف نیز، که از آن مارک فیشمن (Mark  Fishman) است از نگاه جامعه شناسانه به تولید خبر حاصل آمده است.

  • خبر، ماده اولیه روزنامه‌نگاری است.

این هم تعریف دیگری از خبر است که غالباً در متون آموزشی دوره های مقدماتی روزنامه‌نگاری به چشم می‌خورد.

  • خبر، محصول جهان سیاسی و اجتماعی است که آن را گزارش می‌کند.

دیدگاه تعریف عمیق فوق، که متعلق به گروه رسانه های گلاسگو است و در فصل چهاردهم به آن می‌پردازیم، مبتنی بر این است که خبر یک روش و رویه است از این دیدگاه خبر، جهان را منعکس می‌کند. بلکه به جهان شکل می‌دهد، خبر به طرزی اجتماعی ساخته می‌شود و نه تنها به انعکاس بیطرفانه واقعیت اجتماعی و حقایق تجربی نمی‌پردازد بلکه در ساخت اجتماعی واقعیت مداخله می‌کند.

در پایان این بحث به موضع تهیه کنندگان گزارشی «کمیسیون بین المللی مطالعه‌ی مسائل ارتباط (کمیسیون  مک براید)» اشاره می‌کنیم در این گزارش گفت می‌شود که:

خبر باید فوراً، پس از حادثه به جریان افتد، برای عموم جالب باشد، حاوی اطلاعات تازه باشد، خنثی نباشد و ادراکات فرهنگی جوامع خاص خود را منعکس نماید.

به این ترتیب همانگونه که ملاحظه می‌شود دستیابی به یک تعریف مشترک و جامع و به عبارت دیگر ارائه یک تئوری جامع و مانع برای خبر، بسیار دشوار می‌نماید. اما اگر خبر را گزارشی بی‌طرفانه، دقیق و در عین حال صحیح و عینی از یک رویداد مفروض بدانیم، وجود برخی از شاخص‌ها و معیارها به انتخاب آن «رویداد» – از میان  هزاران رویداد دیگر- به عنوان «خبر» کمک  می‌کند این عناصر موجود در رویداد را که به گزینش رویداد و تبدیل شدن آن به خبر می‌انجامند، ارزش‌های خبری (Values News) می‌نامیم. اما پیش از ورود به این بحث، این توصیه جدی را که نباید هرگز به دست فراموشی سپرده شود و باید معیار پذیرش خبر دانسته شود، یادآوری می‌کنم که:

خبر یک حق اجتماعی است، نه یک کالای تجاری.


یونس شکر خواه

ff

سلامدفتر مطالعات و  برنامه ریزی رسانه cjt